Γιώργος Π. Τριανταφυλλόπουλος
Εδώ και μια διετία, από την εποχή δηλαδή που η καπιταλιστική κρίση έπληξε με εξαιρετική δριμύτητα τους εργαζόμενους στην Ελλάδα, μια σειρά από παράξενες και άγνωστες λέξεις άρχισαν να κατακλύζουν τα δελτία ειδήσεων και τα κάθε λογής έντυπα. Οι εργαζόμενοι βρέθηκαν μέσα σε ένα μυστηριακό κύκλο λέξεων και αρκτικόλεξων μέσω των οποίων η κρίση έπαιρνε τη μορφή ενός μυστηριώδους φαινομένου που έπρεπε να το χειριστούν οι ειδικοί.
Οι απλοί άνθρωποι δε μπορούσαν να έχουν άποψη και γνώμη για κάτι τόσο ομιχλώδες που κρυβόταν πίσω από τις παράξενες λέξεις spread, yield, swap, cds και άλλες ων ουκ έστιν αριθμός. Μέσα σε αυτό το καλλιεργούμενο κλάμα μυστικισμού είναι εύκολο να καλλιεργηθεί και η μοιρολατρία και να περάσει η άποψη πως ο απλός άνθρωπος, ο μη ειδικός δηλαδή, δεν έχει την δυνατότητα και την ελπίδα να κατανοήσει όσα συμβαίνουν και πολύ περισσότερο να παρέμβει. Ας χειριστούν την κρίση, που ενσκήπτει μάλλον ως φυσικό φαινόμενο ή θεϊκή τιμωρία, οι ειδικοί τύπου Παπαδήμα.
Είναι όμως έτσι; Κρύβεται πίσω από τις παράξενες λέξεις και τα αρκτικόλεξα κάτι ακατανόητο και μυστηριωδώς μεταφυσικό; Μήπως κάτι το βαθειά επιστημονικό και δυσνόητο; Ή μήπως είναι μια ακόμη προσπάθεια των κυρίαρχων κοινωνικά και οικονομικά κύκλων να κρατήσουν σε αδράνεια και απραξία τους εργαζόμενους μέσα από τη δημιουργία σύγχυσης αλλά και απόκρυψης της πραγματικότητας;
Στα επόμενα θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε και να δώσουμε την πραγματική διάσταση σε όρους και σε πρακτικές που χρησιμοποιούνται από το σύγχρονο καπιταλισμό και κρύβονται πίσω από τους διάφορους μυστικοπαθείς όρους και τα αρκτικόλεξα. Και όχι μόνο αυτό φυσικά. Θα προσπαθήσουμε να δούμε ποιές είναι οι πραγματικές λειτουργίες των μηχανισμών που κρύβονται πίσω από τις λέξεις στο σύγχρονο χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό. Εδώ θα μας απασχολήσουν τα λεγόμενα «παράγωγα».
Τα παράγωγα προϊόντα δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα συμβόλαιο μεταξύ δύο μερών πάνω σε ένα υποκείμενο στοιχείο ή δείκτη. Η αξία του συμβολαίου αυτού εξαρτάται επομένως από τις μεταβολές τις αξίας του υποκείμενου στοιχείου. Τα υποκείμενα στοιχεία είναι συνήθως μετοχές που διαπραγματεύονται στη δευτερογενή αγορά, δηλαδή στα χρηματιστήρια, χρηματιστηριακοί δείκτες, συναλλαγματικές ισοτιμίες ή τιμές εμπορευμάτων.
Για να το πούμε απλά. Τα παράγωγα είναι απλά στοιχήματα μεταξύ διαφόρων παικτών οι οποίοι στοιχηματίζουν αν θα ανέβει ή θα πέσει η τιμή μιας μετοχής ή ενός δείκτη. Μια και ντρέπονταν όμως να το πουν στοίχημα και αφού έπρεπε να του προσδώσουν κύρος μέσα από τις λέξεις και να αποκρύψουν τον παρασιτικό και τυχοδιωκτικό χαρακτήρα του το ονόμασαν «παράγωγο».
Κι εδώ αρχίζουν οι παράξενες λέξεις που δημιουργούν το κλίμα της μυστικοπάθειας και της υποτιθέμενης ειδημοσύνης. Τα πιο γνωστά και σημαντικά από τα παράγωγα προϊόντα είναι: τα προθεσμιακά συμβόλαια (forwards και futures), οι ανταλλαγές (swaps) και τα δικαιώματα (options).
Ας τα δούμε ένα ένα.
Συμβόλαιο μελλοντικής εκπλήρωσης (futures): σύμβαση μεταξύ δύο μερών για την πώληση από τον ένα των συμβαλλομένων και την αγορά από τον άλλο μιας ποσότητας ενός προϊόντος σε μια καθορισμένη τιμή και σε ένα καθορισμένο χρόνο.
Προθεσμιακό συμβόλαιο (forward): συμφωνία για την παράδοση ενός αγαθού σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία στο μέλλον και σε συγκεκριμένη τιμή.
Δικαίωμα (option): συμφωνία που επιτρέπει στον αγοραστή το δικαίωμα, αλλά όχι και την υποχρέωση, αγοράς ή πώλησης κάποιου προϊόντος σε μια καθορισμένη τιμή και εντός ενός συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος.
Ανταλλαγή (swap): μια συμφωνία ανταλλαγής χρηματοροών στο μέλλον.
CDS (Credit Default Swap): ασφαλιστήρια συμβόλαια μεταξύ των συμβαλλομένων μερών έναντι του κινδύνου αθέτησης πληρωμών ομολόγων κρατών ή επιχειρήσεων.
Κάποιες από αυτές τις πρακτικές δεν είναι νέες. Μερικές μάλιστα έχουν πολύ παλιά ιστορία. Ας δούμε κάποιες. Οι πρώτες ασφάλειες ήταν οι ναυτασφάλειες. Αναπτύχθηκαν αρκετά νωρίς και, από το 1250 ήδη, πρωτοεμφανίζονται μάλλον στη Γένοβα. Οι δύσκολες συνθήκες και οι κίνδυνοι του εμπορίου κατά την περίοδο αυτή, έκαναν τις ναυτασφάλειες να επεκταθούν και να γίνουν καθιερωμένη πρακτική πρώτα στις ιταλικές πόλεις και κατόπιν στο Βορρά. Η ασφάλεια αποτελεί μια προσπάθεια μείωσης των κινδύνων τόσο στο εμπόριο αλλά άλλο τόσο και στην περιουσία ή τη ζωή.
Μπορούμε να δούμε μια χαρακτηριστική σύμβαση μέσα από το αρχείο του Francesco Datini (1335-1410) στην οποία οι ασφαλιστές συμφωνούν να καλύψουν τους κινδύνους « από το Θεό, τη θάλασσα, τους πολεμιστές, την πυρκαγιά, τις καταστροφές φορτίου, την παρακράτηση από πρίγκιπες, από τις πόλεις ή από οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο, των αντιποίνων, τη σύλληψη και από οποιαδήποτε απώλεια, κίνδυνο ή κακοτυχία που θα τύχει να εμφανιστεί, με εξαίρεση τη συσκευασία, μέχρι το ασφαλισμένο αγαθό ξεφορτωθεί ακίνδυνα στον προορισμό του». (αναφέρεται από τον Ferguson σ 186). Στο παραπάνω ασφαλιστήριο μπορούμε να δούμε και τους αυξημένους κινδύνους που αντιμετώπιζαν οι έμποροι και τα εμπορεύματα την πρώιμη αυτή εποχή.
Επίσης συμβόλαια δικαιωμάτων διαπραγματεύονταν στο χρηματιστήριο του Άμστερνταμ από το 17ο αιώνα όπως μας πληροφορεί ο Ισπανός Don Jose de la Vega στο βιβλίο του με τίτλο «Η Σύγχυση της Σύγχυσης» (The Confusion of Confusion) του 1688. Κατά τον 19ο αιώνα τα συμβόλαια δικαιωμάτων είχαν γίνει κάτι συνηθισμένο ενώ η διαπραγμάτευσή τους διακόπηκε κατά τη διάρκεια των δύο μεγάλων πολέμων του 20ου αιώνα και κατά την περίοδο της κρίσης του 1929. Οι συναλλαγές σε συμβόλαια δικαιωμάτων άρχισε πάλι στις ΗΠΑ μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο στην εξωχρηματιστηριακή αγορά (OTC over-the-counter market). Από τον Απρίλιο του 1973 οι συναλλαγές δικαιωμάτων αγοράς (call options) εισήχθησαν στο Χρηματιστήριο Παραγώγων του Σικάγο [Chicago Board Options Exchange (CBOE)].
Οι κερδοσκοπικές πρακτικές που συνόδευαν το σύνολο των χρηματιστηριακών διαδικασιών ήσαν φυσικά παρούσες και στις συναλλαγές με τα συμβόλαια δικαιωμάτων και τια ασφαλιστήρια συμβόλαια. (Για περισσότερα: Χρηματιστηριακή κερδοσκοπία. Η αρχή. http://eparistera.blogspot.com/2011/03/blog-post_20.html).
Καθώς διανύαμε τη δεκαετία του 1970 και οι αναπτυξιακές δυνατότητες του καπιταλισμού εξαντλούνταν η συνέχιση της καπιταλιστικής συσσώρευσης άρχισε να γίνεται αμφίβολη με τη συνεχή μείωση του ποσοστού κέρδους από τη μια και την αδυναμία δημιουργίας νέων παραγωγικών κλάδων από την άλλη. Η επέκταση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στις χώρες της νοτιοανατολικής Ασίας αρχικά και της Κίνας και της Ινδίας αργότερα έδιναν μια διέξοδο στο κεφάλαιο με την ένταξη νέων εργατικών δυνάμεων στη διαδικασία της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Καθώς όμως η συσσώρευση ήταν ιδιαίτερα υψηλή η διέξοδος αυτή από τη μια δε μπορούσε να έχει μεγάλο χρονικό ορίζοντα και από την άλλη δε μπορούσε να απορροφήσει το σύνολο του λιμνάζοντος κεφαλαίου.
Το σύνολο των παραπάνω δεδομένων ήταν φανερό πως επέβαλλαν στον καπιταλισμό το πέρασμά του σε μια νέα φάση. Στη φάση του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού. Στη φάση του απόλυτου παρασιτισμού. Η ιστορική του διαδρομή του έδινε εκείνα τα μέσα που ήσαν απαραίτητα για τη απόλυτη μετάβασή του στο νέο στάδιο. Τα μέσα αυτά ήσαν τα διάφορα χρηματιστηριακά «προϊόντα» και η πίστωση. Πέρα από την τεράστια διόγκωση των ήδη γνωστών χρηματοπιστωτικών μέσων νέα τέτοια επινοούνταν σε μια διαδικασία όλο και μεγαλύτερης επέκτασης τους με τελευταία επινόηση, κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1990, των CDS. Εδώ πρέπει να διευκρινίσουμε πως η κατοχή, ή αγορά, και η πώληση του συνόλου των παραπάνω μέσων δε συνδέεται τόσο με την κατοχή του υποκείμενου προϊόντος- δηλαδή των μετοχών, των αγαθών ή των ομολόγων- είναι δηλαδή όπως αποκαλούνται «naked», γυμνά. Αλλά συχνά δεν είναι υποχρεωτική ούτε καν την κατοχή του ίδιου του παράγωγου «προϊόντος». Με απλά λόγια μπορεί κάποιος να πουλάει κάτι που δεν έχει ελπίζοντας σε τέτοιες μεταβολές των τιμών του που θα του επιτρέψουν να κερδίσει επειδή το αγόρασε φθηνότερα από ότι το πούλησε.
Η συνέχεια στου άρθρου εδώ eparistera.blogspot.com ή στο συνημμένο αρχείο
Παιδιά δεν "κατεβαίνει" το άρθρο τού Τριανταφυλλόπουλου.
με mozila κατεβαινει…ή μπες στο eparistera