Παναγιώτης Μαυροειδής
6 Δεκέμβρη 2011. Το ΠΑΜΕ καλεί σε πυκνές κινητοποιήσεις, ‘’το πρωί και το απόγευμα’’, σε όλες τις πόλεις και τις συνοικίες, για τα χαράτσια. Τόσο καλό και τόσο απογοητευτικό. Ποιος Δεκέμβρης 2008; Ποια εξέγερση; Ποιος Γρηγορόπουλος και ποια νεολαία; Ποια μνήμη του κινήματος; Ποια παρακαταθήκη; Το μήνυμα είναι σαφές και αποκαρδιωτικό και δίνεται με γεροντικό πείσμα από την ηγεσία διαρκώς επί 3χρόνια μετά την δολοφονία του 15χρονου μαθητή και την μεγαλειώδη όσο και αντιφατική έκρηξη της νεολαίας το Δεκέμβρη του 2008: Όχι απλά μακριά, αλλά καμία απολύτως σχέση με κινητοποιήσεις αγωνιστικής μνήμης και κριτικής συζήτησης για κάτι που το ιερατείο δεν αναγνωρίζει καν σαν κίνημα και πολύ περισσότερο σαν εξέγερση.
Δυστυχώς ή ευτυχώς είναι ακριβώς έτσι. Έτσι ξεκίνησε και έτσι συνεχίζει. Πιθανά μετά από 50-60 χρόνια να υπάρξει αυτοκριτική.
Το 2008, το ΚΚΕ δεν άφηνε περιθώριο συζήτησης. Έγραφε ο Ριζοσπάστης στις 25 Δεκέμβρη του 2008 για τη νεολαιίστικη αυτή έκρηξη:
‘’Αντικειμενικά επίσης, στέκεται απέναντι στο εργατικό κίνημα, στην επαναστατική πάλη για την αντικατάσταση του καπιταλισμού από το σοσιαλισμό, απέναντι στην εργατική τάξη, που από τη θέση της ως η τάξη που την εκμεταλλεύεται η κυρίαρχη, που δεν έχει καμιά ιδιοκτησία σε μέσα παραγωγής, είναι η τάξη που μπορεί να κινήσει με την πάλη της τον τροχό της Ιστορίας προς τα μπρος.’’
Σε άρθρο «γραμμής» στο «Ριζοσπάστη» της 16/12/08, ο Δημήτρης Γόντικας, μέλος του ΠΓ της ΚΕ, αναφέρει:
«Αυτό το “κίνημα” το ΚΚΕ ούτε το στηρίζει ούτε συμμετέχει, όχι γιατί δεν το “ελέγχει και με βεβαιότητα δε γνωρίζει”, όπως ισχυρίζονται, αλλά γιατί αυτό δεν είναι κίνημα, πολύ περισσότερο δεν είναι εξέγερση».
Καμιά φορά, η πολιτική σκέψη και κουλτούρα αναδείχνεται πιο ανάγλυφα μέσω της ελεύθερης έκφρασης, παρά μέσα από τις συστολές της πολιτικής γραφής. Σε ένα τέτοιο λοιπόν αριστούργημα που θύμιζε την αλήστου μνήμης ‘’Χέρσα Γή’’ του γίγαντα της λογοτεχνίας Λ. Μπρέζνιεφ, στο ένθετο του Ριζοσπάστη στις 28/12/2008, αθωώνεται ο αστυφύλακας «παιδί της παραδουλεύτρας από το χωριό», που πυροβόλησε «τα κολώπαιδα» «με σπίτι ιδιόκτητο, τρία αυτοκίνητα, νταντάδες και καθηγητές στο σπίτι», τα οποία του «βρίζανε τη μάνα» και «πήγαν να τον κάψουν σαν λαμπάδα»!!!!!
Εννοείται πως όλες αυτές οι απαξιωτικές αναφορές αναπτύσσονται μέσα σε μια θάλασσα ‘’ορθών’’ παρατηρήσεων για τη σχέση συνειδητού και αυθόρμητου και τη σύνδεση της νεολαιίστικης δράσης με το εργατικό κίνημα.
Γιατί όμως το ΚΚΕ αντιδρά με τέτοια εχθρότητα; Επειδή ‘’δεν μπορεί να στηρίξει ένα κίνημα που δεν ελέγχει;’’. Είναι μια λογική εξήγηση, με πολλές αλήθειες. Δεν είναι όμως αυτό η κύρια αιτία. Δυστυχώς το πρόβλημα είναι βαθύτερο. Σημειώνουμε ορισμένες πλευρές.
Πρώτο: Με μια εξαιρετική φτωχή ανάγνωση-ακύρωση του μαρξισμού, το ΚΚΕ επιμένει να ταυτίζει αντιδιαλεκτικά το ‘’είναι’’ με τη ‘’συνείδηση’’. Να θεωρεί τη δεύτερη ευθεία και γραμμική αντανάκλαση του πρώτου. Έτσι η φτώχεια και η καταπίεση σχεδόν νομοτελειακά οδηγούν στην ανάπτυξη και όξυνση της ταξικής πάλης, και μάλιστα στο πλαίσιο των κληρονομημένων κοινωνικών και πολιτικών μορφών. Με αυτή την έννοια, άλλες μορφές αντίδρασης όπως το αυθόρμητο κίνημα, δεν αποτελούν διακύβευμα δημιουργικής ανάπτυξης και θετικής ανάπλασης σε επαναστατική κατεύθυνση, αλλά προϊόν σχεδίου των ‘’αντιπάλων’’ ή στην καλύτερη περίπτωση αποτέλεσμα ‘’αποπροσανατολισμού’’. Νομίζουμε πως αυτό είναι αρκετά σημαντικό, όχι μόνο σε σχέση με το Δεκέμβρη, που ‘’έσπαζε βιτρίνες’’. Το Σύνταγμα και οι άλλες πλατείες, 3 χρόνια αργότερα, δεν πειράζανε ‘’ούτε ένα τζάμι’’, όπως έλεγε και η Αλέκα Παπαρήγα στη Βουλή. Το ΚΚΕ –και όχι μόνο-είδε και πάλι με αμηχανία ή/και εχθρότητα την κίνηση του κόσμου.
Δεύτερο: Το ΚΚΕ δεν κάνει λάθος όταν επισημάνει πολιτικά προβλήματα στο αυθόρμητο μαζικό ξέσπασμα του Δεκέμβρη. Δεν κατανοεί όμως ότι πρέπει να δει τις δικές του ευθύνες όπως και γενικά του εργατικού κομμουνιστικού κινήματος μέσα στα πολιτικά όρια αυτών των εκρήξεων, που τόσο εύκολα ονομάζονται ‘’τυφλές’’. Πολύ εύστοχα ο Λένιν έχει επισημάνει ότι «ο αναρχισμός είναι συχνά ένα είδος τιμωρίας για τα οπορτουνιστικά αμαρτήματα του εργατικού κινήματος». Και αυτό ισχύει 1.000 φορές σήμερα, που ο κομφορμισμός της αριστεράς έχει αντικαταστήσει την επαναστατική πολιτική στις καπιταλιστικές χώρες. Όπου αυτή υπάρχει κιόλας… Αλλά ισχύει και 1.000.000 φορές, όταν η ιστορικά κληρονομημένη πείρα του ‘’σοσιαλισμού που γνωρίσαμε’’, δεν αποτελεί κίνητρο κομμουνιστικής στράτευσης, αλλά αντίθετα αιτία, τουλάχιστον επιφύλαξης απέναντι στη στρατηγική της αριστεράς.
Τρίτο: Το ΚΚΕ επαναλαμβάνει διαρκώς ότι η νεολαία δεν μπορεί να αποτελέσει μια εναλλακτική απάντηση υποκειμένου της επανάστασης απέναντι στην εργατική τάξη. Δε θα διαφωνήσουμε. Υποτιμά ωστόσο τραγικά τον ιδιαίτερο ρόλο της νεολαίας, ξεχνώντας όπως τόσο εύστοχα ένας καλός σύντροφος μας επεσήμανε εκείνες τις μέρες ‘’ότι η ίδια η πεπερασμένη φύση της ανθρώπινης ύπαρξης και το γεγονός ότι οι νέοι έχουν όλη τη ζωή μπροστά τους και την ελπίδα να την αλλάξουν, καθώς και το γεγονός ότι είναι πιο αγνοί και λιγότερο διαβρωμένοι από τις κυρίαρχες αξίες, τους οδηγεί πιο εύκολα στην αμφισβήτηση. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρωτεργάτες όλων των μεγάλων επαναστάσεων και κινημάτων ήταν στην μεγάλη τους πλειοψηφία νέοι. Ο μέσος όρος των Γάλλων επαναστατών της περιόδου 1775-1795 ήταν κάτω από 30 ετών, τον Λένιν τον αποκαλούσαν παππού στην ρώσικη επανάσταση, ενώ πιο πρόσφατα νέοι ήταν και οι ηγέτες της Κουβανικής επανάστασης, του γαλλικού Μάη, της δικής μας εξέγερσης του Πολυτεχνείου.’’ (Ν. Κομπότης)
Τέταρτο: Ο Δεκέμβρης ήταν πράγματι βίαιος. Καμία σχέση φυσικά με την αστική πολιτική και οικονομική βία της καθημερινής ζωής σε βάρος της κοινωνικής πλειοψηφίας. Εκεί ‘’δε μιλάμε για βία, αλλά για βιασμό’’. Η γγ. της ΚΕ του ΚΚΕ, κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού στη βουλή το 2008, λίγες μέρες αργότερα, ένοιωσε την ανάγκη να υπογραμμίσει ότι «με την πραγματική λαϊκή εξέγερση, δεν θα σπάσει ούτε ένα τζάμι». Υπάρχει ωστόσο η σκληρή πραγματικότητα και το ιδιαίτερα έκδηλο πολιτικό συμπέρασμα που προκύπτει στο φόντο της βαθύτατης και μακράς καπιταλιστικής κρίσης και κοινωνικής καταβύθισης της εργαζόμενης πλειοψηφίας, ότι επωάζεται με γοργούς ρυθμούς μια βίαιη κοινωνική και πολιτική σύγκρουση. Πρέπει κανείς να προετοιμάζεται για αυτήν, πολιτικά, ιδεολογικά, οργανωτικά. Το ποιος και πόσο θα ματώσει, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με ανευθυνότητα, συνθήματα ή ξόρκια αποφυγής. Το 99% της κοινωνίας, σε αντίθεση με την άρχουσα κοινωνικά πολιτικά στρατιωτικά ολιγαρχία, ούτε έχει ανάγκη, ούτε θέλει τη βία και τα αίματα. Όλα όμως θα εξαρτηθούν από την αδυσώπητη λογική του συσχετισμού. Από το εύρος, το βάθος και τη διάταξη του δικού μας ‘’στρατοπέδου’’, του εργατικού κοινωνικού μπλοκ της αντικαπιταλιστικής ανατροπής και επανάστασης, απέναντι στο αστικό μπλοκ και την δικτατορία των αγορών. Αλλά όχι μόνο από αυτό: Δεν ξεχνάμε ότι η επανάσταση του Οκτώβρη στη Ρωσία, είχε μόλις 17 νεκρούς, ωστόσο η αστική αντεπανάσταση και η ιμπεριαλιστική επέμβαση προκάλεσε εκατόμβες με εκατομμύρια νεκρούς.
Ο Αλέξανδρος Γρηγορόπουλος και η νεολαιίστικη εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008, πρώτη και εισαγωγική έκρηξη μέσα στην μεγάλη καπιταλιστική κρίση που παροξύνθηκε από το 2007 και στην εποχή νέων επαναστάσεων, δεν μπορούν να σβήσουν. Σπέρνουν εφιάλτες στους βιαστές της κοινωνίας. Αποτελούν σημείο ελπίδας, αυτοπεποίθησης και πρόκλησης για όλο τον κόσμο που πασχίζει για την ανατροπή της επίθεσης κυβερνήσεων, ΕΕ, ΔΝΤ και κεφαλαίου.
Ο Δεκέμβρης δεν έδωσε τις απαντήσεις. Έθεσε όμως με μια αυθόρμητη όμορφη αγριότητα τα ερωτήματα για τη μορφή, τη ποιότητα, το βάθος, την επιτακτικότατα της κοινωνικής επανάστασης στην εποχή του απόλυτου ολοκληρωτικού καπιταλισμού. Αυτά τα ερωτήματα, θα είναι παρόντα, ζωντανά και απείθαρχα και μέσα σε αυτές τις κινητοποιήσεις εν είδει ‘’ζωνών αγνότητας’’, που η ηγεσία του ΚΚΕ μικρόψυχα έστησε αντιπαραθετικά προς τις διαδηλώσεις αγωνιστικής μνήμης και τιμής για το Δεκέμβρη.
Δεν είναι ακριβώς έτσι… Το βασικό θέμα με το ΚΚΕ αλλά και με όλους τους πολιτικούς κληρονόμους της 3ης διεθνούς είναι η σχέση πρωτοπορίας-μαζών.
Πιστεύω ότι τα τριτοδιεθνικά ρεύματα δημιούργησαν πάρα πολλά "λογικά" σχήματα για να υπερνικήσουν ένα "εμπόδιο" που φάνταζε ανυπέρβλητο αλλά -τελικά- είναι ανύπαρκτο. Παρόλο που όλοι σε αρχικό, καθαρά θεωρητικό επίπεδο, αναγνώριζαν ότι υποκείμενο της επανάστασης είναι οι ίδιες οι μάζες, στην πράξη αναγκάστηκαν να εφεύρουν υποκατάστατα. Το ιδιαίτερα χαμηλό επίπεδο αυτοσυνείδησης της εργατικής τάξης που ήταν ιδιαίτερα εμφανές κατά τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα την καθιστούσε ανίκανη να υλοποιήσει το ιστορικό της καθήκον. Το όλο project "επανάσταση" έμοιαζε έωλο.
Για κάποιον περίεργο λόγο, ξεχάσαμε ότι η κοινωνία θα ανατρέψει τον καπιταλισμό όταν πλέον θα τον έχει "ξεζουμίσει". Όταν θα έχει εκμεταλλευτεί κάθε πιθανό προτέρημά του. Όταν ο ιστορικός του ρόλος θα έχει ολοκληρωθεί. Όταν όμως έρθει αυτή η ώρα, οι λαοί θα είναι -απλά- ώριμοι γι αυτό το ιστορικό άλμα, και το παραπάνω "πρόβλημα" πρακτικά δεν θα υφίσταται! η επανάσταση θα είναι ρεαλιστική, όταν ο λαός θα είναι έτοιμος να την κάνει. Ποτέ νωρίτερα!
Ας επανέρθουμε -όμως- στο αρχικό πρόβλημα, γιατί σε όλο το διάστημα του προηγούμενου αιώνα τα επαναστατικά ρεύματα ήταν υποχρεωμένα να εφεύρουν θεωρίες που θα διασκέδαζαν την αντικειμενική ανωριμότητα της εργατικής τάξης.
Έτσι, κατά καιρούς προτάθηκαν διάφορες "λύσεις". Κυρίαρχη έγινε αυτή που ανέθετε την επανάσταση στην πρωτοπορία. Η πρωτοπορία και επαρκώς συνειδητή έμοιαζε να είναι κι ικανή να οργανωθεί και να φέρει εις πέρας το project ήταν.
Αυτή η κυρίαρχη "γραμμή", ενώ ιστορικά μπορεί να εξηγηθεί, λογικά είναι απαράδεκτη. Ο ίδιος ο Μακιαβέλι είχε καθορίσει ως λάθος την εισαγωγή ενός τρίτου μέλους σε μια αντιπαράθεση και μάλιστα το εξηγούσε σε δυο γραμμές που πάνω-κάτω έλεγαν ότι "εάν μεν ο σύμμαχος δεν είναι αρκετά ισχυρός, τότε η βοήθειά του δεν είναι χρήσιμη, εάν όμως είναι αρκετά ισχυρός, τότε είναι σίγουρο ότι θα ιδιοποιηθεί τα όποια οφέλη θα προκύψουν από την επικράτηση της συμμαχίας". Στην αντιπαράθεση της κοινωνίας με την αστική τάξη, οι διάφορες ελίτ αποτελούν "τρίτα μέλη".
Το γνωρίζουμε και δεν μας ξενίζει ότι στα πλαίσια της κυριαρχίας της αστικής τάξης, υπάρχουν οργανωμένες ελίτ -ακόμα και της ίδιας της αστικής τάξης- που αυτονομούνται προκειμένου να εξασφαλίσουν για τον εαυτό τους όσα περισσότερα οφέλη μπορούν. Πολλές φορές υπηρετώντας και γραμμές που αντικειμενικά δυσκολεύουν την διαιώνιση της κυριαρχίας της αστικής τάξης.
Ας δούμε μόνο πόσο ακριβά πληρώνει η ντόπια αστική τάξη τη "βοήθεια" από το ευρωπαϊκό κεφάλαιο για τη σταθεροποίηση της κυριαρχίας της στη χώρα. Ο συνολικός ρόλος της, έχει σημαντικότατα υποβαθμιστεί. Οι σύμμαχοι δε μοιράζονται μαζί της τα λάφυρα. Γιατί άλλωστε? Αυτή όμως η διαδικασία αποσταθεροποιεί περαιτέρω την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα.
Το ίδιο, συμβαίνει και με την "οργανωμένη πρωτοπορία" της εργατικής τάξης. Δεν είναι η ίδια η τάξη αλλά ένα "επίλεκτο τμήμα της" και μάλιστα τόσο καλά οργανωμένο για να είναι αποτελεσματικό που συνιστά έναν μηχανισμό με γραφειοκρατικά χαρακτηριστικά που αυτονομείται και ιδιοποιείται όσους περισσότερους πόρους μπορεί. Αυτή η αυτονόητη διαδικασία αλλοιώνει και το χαρακτήρα της -όποιας- εργατικής εξουσίας. Οι αντιστάσεις ισοπεδώνονται. Π.χ. από τα 16 μέλη της Κ.Ε. των μπολσεβίκων κατά την επανάσταση που παρέμεναν εν ζωή το 1935, ο Στάλιν σκότωσε τα 13 (οι άλλοι τρεις ήταν ασήμαντοι). Οι ατομικές ηθικές αναστολές είναι τελείως αδύναμες μπροστά στο μέγεθος της λείας, όταν ο λαός δεν είναι στην πραγματικότητα λειτουργός του κοινωνικού μετασχηματισμού.
Σε αντίθεση με την κυρίαρχη πρόταση αναπτύχθηκαν τα αναρχικά ρεύματα. Αυτά, διακρίνοντας τα μεγάλα μειονεκτήματα της κυρίαρχης γραμμής οδηγήθηκαν σε μια άλλη υπερβολή, αρνούμενοι την όποια προσπάθεια οργάνωσης της εργατικής τάξης στο όνομα της γραφειοκρατικοποίησης.
Δυστυχώς, οι προσπάθειες που έκαναν διάφορα αριστερά-επαναστατικά ρεύματα να αναγνωρίσουν το κενό δημοκρατίας της κυρίαρχης γραμμής και το γεγονός ότι αλλοίωνε την ουσία της όποιας επαναστατικής πραγματικότητας, δεν οδήγησαν σε επαναστατική αναθεώρηση της οπτικής του δρόμου προς την κοινωνική χειραφέτηση αλλά σε παράδοση στον αστισμό, εκφράζοντας μια κομπλεξική λαγνεία προς την αστική δημοκρατία (που φάνταζε -και ήταν- κατά τα χρόνια της χρυσής εποχής του καπιταλισμού, ότι δημοκρατικότερο είχε ζήσει ο άνθρωπος από καταβολής του ανθρώπινου γένους).
Όλες οι παραπάνω "λύσεις", απλά δεν έχουν πρόβλημα! Όσο και να παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ελεγχόμενες οι συνειδήσεις των λαών, η ίδια η εξέλιξη του καπιταλισμού και των κοινωνιών έχουν καλύψει το μεγαλύτερο από το έλλειμμα αυτοσυνείδησης των λαών.
Η γενικευμένη άνοδος του μορφωτικού επιπέδου των λαών κι η ραγδαία επέκταση των τεχνολογιών επικοινωνίας δίνουν τη δυνατότητα για την πραγμάτωση αλμάτων στη συνειδητοποίηση κι οργάνωση των μαζών. Εντυπωσιακά είναι τα κινήματα του facebook. Ναι, δεν συντελέστηκε δραματική στροφή στις συνειδήσεις, αλλά όμως η ανάδειξη αυτής της οργανωτικής δυνατότητας κι η δυναμική της είναι σίγουρα εντυπωσιακή. Άλλωστε, το "μηχανισμό" αντικατέστησε το facebook κι όχι την πολιτική. Στο σύγχρονο κόσμο, το μόνο εύκολο είναι να διαθέσεις ιδέες πλατιά σε κόσμο. Το ζητούμενο πλέον είναι η ποιότητα των ιδεών κι όχι ο μηχανισμός διασποράς της πολιτικής κι οργάνωσης των αντιστάσεων και των εξεγέρσεων.
Τα σύγχρονα επαναστατικά κόμματα θα πρέπει να δρέψουν δάφνες στην πολιτική και στο συντονισμό και να αφήσουν τις μάζες να βρουν μόνες τους τις μορφές οργάνωσής τους. Πρέπει απλά να είναι παρών κι όχι τα πάντα πληρών.
Ακόμα κι η εξέγερση του λυβικού λαού που έφερε το ΝΑΤΟ στη χώρα του, παρόλο που μας φαίνεται -κι είναι- πολιτικά αντιδραστική, αποτελεί ένα σημαντικό ιστορικό άλμα. Το ΝΑΤΟ δε μπορεί να πάει πλέον σε μια χώρα με τη στήριξη μιας δράκας στρατιωτικών. Θα πρέπει να το κάνει συνεπικουρούμενο από τον ίδιο το λαό. Σε ευθεία αντίθεση με τις διαθέσεις του δε μπορεί να κάνει πλέον τίποτα. Ναι, το ΝΑΤΟ έστειλε και συμβούλους, αλλά όπως κι ο ελληνικός στρατός στο αλβανικό έπος, έτσι κι οι άτακτοι στη Λιβύη βρήκαν και μόνοι τους τον τρόπο να οργανωθούν. Αυτό που τους έλειψε δεν ήταν ο μηχανισμός. Ήταν η πολιτική…
Αυτή είναι η σύγχρονη πραγματικότητα που κάνει την επανάσταση ρεαλιστική.
Το ΚΚΕ δυστυχώς κουβαλάει το βαρύ τριτοδιεθνικό του φορτίο:
α) δεν αντιλαμβάνεται το ρόλο του σαν επικουρικό -όπως θα πρέπει να είναι-, αλλά σαν πρωταγωνιστικό. Από εκεί πηγάζει και το "μίσος" για το αυθόρμητο.
β) Δεν αναγνωρίζει το λαό σαν το επαναστατικό υποκείμενο αλλά το κόμμα. Έτσι δεν αρκείται στο να νουθετεί τις επαναστατημένες μάζες αλλά θέλει να τις κουνάει σαν πιόνια σε σκακιέρα. Όταν αυτές δεν αρκούνται σε έναν τέτοιο ρόλο, αντιδρά σαν απατημένος σύζυγος και στρέφεται εναντίον τους.
γ) Επειδή όλη η πολιτική πρακτική του έχει προσαρμοστεί σε μια επανάσταση "από τα πάνω" έχει διαρρήξει και ψυχολογικά τους δεσμούς του με την κοινωνία. Το ΚΚΕ δεν περιμένει να ανδρωθεί ένα λαός που θα κάνει την επανάσταση. Περιμένει να αισθανθεί αρκετά ισχυρό για να την κάνει αυτό και να κάνει στο λαό δώρο-έκπληξη τη λαϊκή εξουσία. Άρα δεν θα την κάνει με την κοινωνία, αλλά στο όνομά της γι αυτό και δεν αισθάνεται κομμάτι της αλλά μια δύναμη ξένη που λειτουργεί σε έναν παράλληλο αλλά διαφορετικό κόσμο. Δεν αγαπά τον λαό και γι αυτό δε μπορεί να ανεχθεί τις αδυναμίες του, σε αντίθεση με μια διάσημη ελληνίδα παιδαγωγός, που επειδή αγαπούσε τα παιδιά τους έλεγε ότι "αγαπώ και τα λάθη σας. Μου δείχνουν τι πρέπει να σας μάθω".
Η Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια, η ¨ΠΕΡΕΣΤΡΟΙΚΑ¨και ο ¨Αυριανισμός το σημερινό πρόσωπο του φασισμού¨του Άρη Παπάνθιμου.
¨ΠΕΡΕΣΤΡΟΙΚΑ¨για προπαγάνδα = Ανασυγκρότηση, διαφάνεια, δημοκρατία,glasnost και οικονομία της ελεύθερης αγοράς ( βλέπε: ¨καπιταλιστική αγορά¨). Τέλος για προπαγάνδα η Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια.