Mιχάλης Μιλτσακάκης
(Βιβλιοκριτική για το βιβλίο με τίτλο Αλλαγή, ΜΟ ΥΑΝ, μετάφραση: ΠΑΛΜΥΡΑ ΙΣΜΥΡΙΔΟΥ, ΑΓΡΑ 2013, 112 σελ.ISBN 978-960-505-094-8, Τιμή € 12,50)
Στις 11 Οκτωβρίου ο Peter Englund, μόνιμος γραμματέας της Σουηδικής Ακαδημίας στη Στοκχόλμη, ανακοίνωσε ότι το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας για το 2012 θα δοθεί στον πενηνταεπτάχρονο κινέζο συγγραφέα, Guan Moye πιο γνωστό ως Mo Yan, ένα ψευδώνυμο που σημαίνει "δεν μιλάμε." (Το όνομα λέγεται ότι έχει τις ρίζες του στις συμβουλές των γονέων του, και το «υιοθέτησε» κατά την σχολική ηλικία στη διάρκεια της εποχής του Μάο.)
Η είδηση έγινε δεκτή με χαρά στο Πεκίνο. Με απόφαση του Πολιτικού Γραφείου του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας, ο Li Changchun (ένας από τα εννέα μέλη του), απέστειλε αμέσως επιστολή προς την Κινεζική Ένωση Συγγραφέων, των οποίων ο Mo Yan είναι αντιπρόεδρος, αποκαλώντας το βραβείο "όχι μόνο άνθηση της κινεζικής λογοτεχνίας, αλλά και ενσάρκωση της συνεχιζόμενης αύξησης της συνολικής δύναμης του κράτους μας και τη διεθνούς επιρροής του. "Τα επίσημα κρατικά media εκθείαζαν ότι, επιτέλους, ένας Κινέζος είχε κερδίσει ένα βραβείο Νόμπελ, για το οποίο ο κινεζικός λαός περίμενε πάρα πολύ καιρό. "Μια εβδομάδα αργότερα, κυβερνητικοί αξιωματούχοι ανακοίνωσαν ότι η κυβέρνηση σχεδιάζει να δαπανήσει 110.000.000 δολάρια για να μετατρέψει το σπίτι του Mo Yan στο χωριό του σε μια" Mo Yan Culture Experience Zone. "
Ταυτόχρονα, ξέσπασε μια διαμάχη, τόσο εντός όσο και εκτός Κίνας όσο και εντός και εκτός του διαδικτύου: «Θα πρέπει ένα βραβείο αυτού του μεγέθους να το παίρνει ένας συγγραφέας που είναι «μέσα στο σύστημα» μιας αυταρχικής κυβέρνησης που φυλακίζει τους άλλους συγγραφείς, από τους οποίους ο Liu Xiaobo, νικητής του Νόμπελ Ειρήνης 2010» είναι μόνο το πιο διάσημο παράδειγμα;
O Μο Γιαν γεννήθηκε το 1955 στην επαρχία Σαντόνγκ της βορειοανατολικής Κίνας από φτωχή οικογένεια που μετά βίας μπόρεσε να μεγαλώσει τα τέσσερα παιδιά της. Το 1976 κατατάχτηκε εθελοντικά στον Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό όπου σπούδασε βιβλιοθηκάριος. Το 1981 δημοσίευσε το πρώτο του μυθιστόρημα "Βροχή που πέφτει μια ανοιξιάτικη νύχτα". Ακολούθησε το βιβλίο του "Oι κόκκινοι αγροί" (1987, αγγλική μτφρ. "Red Sorghum", 1993) που άρχισε να του δημιουργεί προβλήματα με τη λογοκρισία, το οποίο μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Ζανγκ Γιμού. Το επόμενο μυθιστόρημά του "Oι μπαλάντες του σκόρδου" (1988, αγγλ. μτφρ. "The Garlic Ballads", 1995) απαγορεύτηκε, γεγονός που έκανε τον Μο να παραιτηθεί από το στρατό. Τα βιβλία του "Η δημοκρατία του κρασιού" (1992, αγγλ. "The Republic of Wine", 2000) και "Μεγάλα στήθη και φαρδιές περιφέρειες" (1996, αγγλ. "Big Breasts and Wide Hips", 2004) είχαν επίσης προβλήματα με τη λογοκρισία, πριν γίνει, το τελευταίο, μεγάλο μπεστ σέλερ στην Κίνα. Ο "Θάνατος από σανταλόξυλο" (2004, αγγλ. "Sandalwood Death"), πρόκειται να εκδοθεί στα αγγλικά το 2013. Το τελευταίο του βιβλίο στα κινεζικά έχει τίτλο "Wa" (2009).
Διαβάζοντας το βιβλίο του ΜΟ ΥΑΝ αρχικά αναρωτήθηκα πολλές φορές αν τα κριτήρια της σουηδικής ακαδημίας ήταν λογοτεχνικά-πολιτικά ή για μια ακόμη φορά όπως συνηθίζει τα τελευταία χρόνια υπήρχε πολιτική σκοπιμότητα με συγκεκριμένο περιεχόμενο- επιβράβευση λογοτεχνών που προωθούν τον καπιταλισμό και την αγορά. Φτάνοντας στο τέλος το ερώτημα μου έγινε βεβαιότητα.
Κατά τη γνώμη μου το συγκεκριμένο βιβλίο δεν κομίζει «πολλά» στη σύγχρονη λογοτεχνία, ούτε στο είδος της έμμεσης αυτοβιογραφίας κατηγορία στην οποία το εντάσσει και ο εκδοτικός οίκος Άγρα.
Αυτό σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί προτροπή για την μη ανάγνωσή του μια που κατά τη γνώμη μου το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί για πολλούς λόγους.
Πρώτος και βασικός λόγος η οπτική του κειμένου από την σκοπιά των κάτω με τα οράματα των πάνω. Το βιβλίο περιγράφει με πολύ λιτό και γλαφυρό τρόπο τον πόθο των γόνων των κινέζων αγροτών ( μέσα από πολλές έμμεσες αναφορές για την άθλια ζωή τους στα κρατικά αγροκτήματα και την υποδεέστερη θέση τους σε σχέση με τους εργάτες και όσους σχετίζονται με το ΚΚΚ. Η κοινωνική ταξική ανέλιξη για τα αγροτικά στρώματα περνά μέσα από την ένταξη στο ΚΚΚ και τις κρατικές θέσεις , την εργασία στον λαϊκό στρατό της Κίνας και την κινητικότητα που εξασφαλίζει σε σχέση και με τους δύο θεσμούς που αναφέρθηκαν η πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η «κριτική» του ΜΟ ΥΑΝ για την απάνθρωπη ζωή των λαϊκών στρωμάτων σταματά στο Παρελθόν. Στο σήμερα θεωρεί ότι όλα αυτά πρέπει να χρησιμοποιηθούν όπως και στο παρελθόν, όχι για τον υποτιθέμενο σοσιαλισμό αλλά για την ένταξη στον νέο αναδυόμενο κινέζικο καπιταλισμό που διεκδικεί παγκόσμιο ρόλο. Έτσι αν και δεν λέγεται (παρά μόνο ως θαυμασμός για τις αλλαγές που επέφερε η «αλλαγή» στα κτήρια και τις υποδομές) οι παλιές στρεβλώσεις μπορούν όχι να αλλάξουν επαναστατικά (με στόχο το βασίλειο της ελευθερίας) αλλά να προσαρμοστούν στις ανάγκες τις καπιταλιστικοποίησης. Η οποιαδήποτε αναφορά στην σημερινή καπιταλιστική αθλιότητα των αγροτών και των εργατών δεν υπάρχει. Ούτε λόγος βέβαια για τον ολοκληρωτισμό στα σύγχρονα βιομηχανικά κάτεργα της Κίνας, την παιδική εργασία, τη βία των εργοδοτών και του κράτους τους, την λογοκρισία, τη διαφθορά.
Δεύτερος λόγος η παρουσίαση των ταξικών ανισοτήτων του κινέζικου δρόμου για το σοσιαλισμό και η καπιταλιστική τους κατά τον συγγραφέα υπέρβαση. Ο ΜΟ ΥΑΝ χρησιμοποιεί το δικό του παράδειγμα για την κατάκτηση και απόλαυση του καπιταλιστικού ονείρου, όπου από απόφοιτος της Ε δημοτικού μετά την ένταξή του στο στρατό γίνεται κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου και αναγνωρισμένος συγγραφέας που αποκτά στην Κίνα της «αλλαγής» και δόξα και χρήμα και κρατική θέση. Η όποια λογοκρισία, δίωξη ή αποκλεισμός είχε υποστεί από το καθεστώς του Μάο και του Ντεγκ Σιαο Πιγκ αποτελούν την «προίκα» του για την προσαρμογή τού σήμερα όπου είναι αντιπρόεδρος της κρατικής Κινεζικής Ένωσης Συγγραφέων. Το δεύτερο πρόσωπο που πρωταγωνιστεί στο βιβλίο είναι ο συμμαθητής του Χε Τζιού, φτωχό λαϊκό παιδί, ο οποίος αποβάλλεται από το δημοτικό σχολείο, πλουτίζει από τα βάθη της Μογγολίας με θεμιτά και αθέμιτα μέσα πουλώντας ζώα στα αγροκτήματα, μετά τη διάλυση των κομμούνων και την υπογραφή συμβολαίων για την καλλιέργεια της γης. Δείγμα και αυτός της Νέας Κίνας όπου το καπιταλιστικό όνειρο μπορεί να κοινωνικοποιηθεί, να αμερικανοποιηθεί, να αγγίξει και αυτούς που δεν έχουν ούτε μορφωτικά εφόδια, ούτε ταξικές περγαμηνές, ούτε τη βοήθεια του κόμματος και του στρατού. Μια εκδοχή του αμερικανικού ονείρου σε κινεζική εκδοχή με τις ευλογίες και υπό τη σκέπη των κινέζων «κομμουνιστών».
Τρίτος λόγος η νέα καπιταλιστική οικονομική και πνευματική ελίτ που αναδύεται χρησιμοποιώντας όλες τις «σοσιαλιστικές» στρεβλώσεις και το κόμμα προς όφελος της μέσα από την δημιουργία της νέας αστικής τάξης όπου ο «κομμουνισμός» δεν αποτελεί εμπόδιο αλλά μια σταθερή βάση για να προχωρήσει η καπιταλιστικοποίηση με σταθερότητα, χωρίς απότομες αλλαγές, απρόβλεπτες συνέπειες και καταρρεύσεις.
Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και ο ΜΟ ΥΑΝ, συμβολίζοντας το κομμάτι εκείνο της διανόησης που ενώ στο παρελθόν είχε υποστεί διώξεις από το «κομμουνιστικό» καθεστώς αποτελεί στο σήμερα την ελιτ των κινέζων διανοουμένων που στηρίζει την νέα αστική κινέζική τάξη παίρνοντας εξουσία και χρήμα. Το θύμα γίνεται θύτης ακολουθώντας την πορεία πολλών διανοουμένων και αγωνιστών που όπως και στο δυτικό κόσμο μετά την ήττα την κομμουνιστικής προοπτικής ενσωμάτωσαν την δική τους ιστορία και αντιδράση στην καπιταλιστική εξουσία και στον παγκοσμιοποιημένο ολοκληρωτικό καπιταλισμό.
Το έργο αποτελεί μια ακτινογραφία της νέας αστικής τάξης στην Κίνα και μια ενδιαφέρουσα για μας προβολή του καπιταλισμού του παρόντος και του μέλλοντος που σε ένα μεγάλο βαθμό θεωρεί πρότυπό του την Κίνα ( για τα ανύπαρκτα εργατικά δικαιώματα, το αχαλίνωτο κέρδος, και το δεσποτικό αυταρχικό αντεργατικού τύπου πολιτικό σύστημα )
Η μετάφραση της Παλμύρας Ισμυρίδου ρέει και το κείμενο διαβάζεται ευχάριστα αν και η δεύτερη μετάφραση ενός έργου (από τα κινέζικα στα αγλλικά , από τα αγγλικά στα ελληνικά) αφαιρεί από την ουσία, την μορφή και σίγουρα και από το περιεχόμενο.
ΥΓ :Και δυο λόγια για τον θεσμό των Νόμπελ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι από πάντα αλλά ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια έχουν μπει χωρίς προσχήματα ( υποσκελίζοντας την λογοτεχνία και την επιστήμη) στην υπηρεσία του σκανδιναβικού ιμπεριαλισμού και του κεφαλαίου συνολικότερα . Είναι πολλά τα λεφτά για να μην αποτελέσουν και τα βραβεία τον πνευματικό εκείνο θεσμό που θα ανοίξει τον δρόμο των επενδύσεων και του εμπορίου σε ευρωπαίους και σουηδούς καπιταλιστές στην Κίνα αλλά και όπου αλλού.
