Γιώργος Π. Τριανταφυλλόπουλος
Τάξη, ταξική κοινωνία, ταξική πάλη. Λέξεις και έννοιες με ιδιαίτερη ιδεολογική και πολιτική φόρτιση. Η ύπαρξη των κοινωνικών τάξεων ήταν γνωστή και αυτονόητη από την αρχαιότητα χωρίς η επίκλησή τους να εγείρει ενστάσεις. Το ίδιο συνέβη και από την εποχή της αναγέννησης και μετά οπότε και η χρήση της έννοιας και του όρου των κοινωνικών τάξεων άρχισαν να χρησιμοποιούνται πάλι. Από την εποχή που ο K.Marx έδωσε στην ταξική πάλη το ρόλο του μοχλού των κοινωνικών μεταβολών των κοινωνικοοικονομικών συστημάτων τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Οι τάξεις και τα παρεπόμενά τους αρχίζουν να γίνονται πολύ επικίνδυνα.
Πολλοί αστοί διανοητές άρχισαν τη διαδικασία της απονομιμοποίησης της έννοιας της κοινωνικής τάξης. Οι ευφυέστεροι και πλέον σοβαροί από αυτούς, όπως ο Max Weber, γνωρίζοντας το γελοίο της άρνησης των κοινωνικών τάξεων και του ρόλου τους προσπάθησαν να αμβλύνουν απλά την ισχύ και το ρόλο τους στην κοινωνική μεταβολή εισάγοντας και άλλους ισότιμους παράγοντες. Τα παραπάνω δεν σημαίνουν πως δεν υπάρχουν και άλλες κατηγορίες που υπεισέρχονται στον καθορισμό της θέσης ενός ατόμου στην κοινωνία. Σημαίνουν πως η τάξη είναι η θεμελιωδέστερη. Ο G.E.M de Ste Croix στο μεγαλειώδη πρόλογό του στο έργο του «Ο ταξικός αγώνας στον Αρχαίο Ελληνικό Κόσμο» ορίζει την ταξική κοινωνία ως
εξής: «Όταν οι όροι της παραγωγής, όπως αυτοί υπάρχουν σε οποιαδήποτε εποχή, ελέγχονται από μια ορισμένη ομάδα (όταν, όπως στη μεγάλη πλειονότητα των τέτοιων περιπτώσεων, υπάρχει ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής) τότε έχουμε μια
ταξική κοινωνία, και οι τάξεις ορίζονται με βάση τη σχέση τους προς τα μέσα παραγωγής και την παραγωγική εργασία, και τη σχέση της μιας τάξης προς την άλλη» G.E.M de Ste Croix. Πρόλογος στο: Ο ταξικός αγώνας στον Αρχαίο Ελληνικό
Κόσμο. σ 59.
Οι πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις των τελευταίων χρόνων στη Ελλάδα με τη βίαιη επίθεση του κεφαλαίου στη εργασία φέρνουν πάλι στην επικαιρότητα το ζήτημα των τάξεων και της ταξικής διαστρωμάτωσης της ελληνικής κοινωνίας καθώς αυτή ψάχνει εναγωνίως «τι να κάνει». Το ίδιο ερώτημα απασχολεί και τα αριστερά και κομμουνιστικά κόμματα στην Ελλάδα. Στον καθορισμό της τακτικής και της πολιτικής τους βαρύνουσα σημασία έχει η γνώση της ταξικής διαστρωμάτωσης, οι μεταβολές της αλλά και ο βαθμός ωριμότητας της ταξικής συνείδησης.
Πριν προχωρήσουμε στην παράθεση των στοιχείων που θα μας επιτρέψουν να δώσουμε μια χοντρική απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα ας προσπαθήσουμε να ορίσουμε με σαφήνεια για τι ακριβώς μιλάμε. Δεν είναι καθόλου αυτονόητος και καθόλου εύκολος ο καθορισμός των χαρακτηριστικών εκείνων ιδιοτήτων που θα μας επιτρέψουν να εντάξουμε ένα άτομο σε αυτή ή την άλλη κοινωνική τάξη. Ο Marx δεν έδωσε κανέναν ορισμό αφήνοντας μισοτελειωμένη τη διαπραγμάτευση του προβλήματος που επιχείρησε στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου. Τη σκυτάλη παράλαβε
ο Λένιν ο οποίος όρισε τις τάξεις: «Αποκαλούµε τάξεις, μεγάλες οµάδες ανθρώπων που διακρίνονται από την θέση τους σε ένα ιστορικά διαμορφωμένο σύστηµα κοινωνικής παραγωγής, από την σχέση τους (που τις περισσότερες φορές καθορίζεται και επικυρώνεται από τους νόµους) ως προς τα µέσα παραγωγής, από τον ρόλο τους στην κοινωνική οργάνωσης της εργασίας, επομένως, από τους τρόπους µε τους οποίους έχουν ιδιοποιηθεί το μερίδιο
του κοινωνικού πλούτου που έχουν στην διάθεσή τους
Lenine, La Grande Initiative, juin 1919, tome 29, p425
Κατά τη διάρκεια των χρόνων που ακολούθησαν αρκετοί μαρξιστές διανοούμενοι επιχείρησαν να δώσουν τους δικούς τους ορισμούς σε μια προσπάθεια να τους κάνουν πιο περιεκτικούς, πιο σαφείς και πιο διεισδυτικούς. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζω και παραθέτω τους ορισμούς του G.E.M de Ste Croix στο μεγαλειώδη πρόλογό του στο έργο του «Ο ταξικός αγώνας στον Αρχαίο Ελληνικό Κόσμο».«Η τάξη ως γενική έννοια (σε αντιδιαστολή με μια συγκεκριμένη τάξη) είναι βασικά μια σχέση. Και η τάξη, όπως την εννοεί ο Μαρξ, πρέπει να νοείται σε στενή συνάφεια με τη θεμελιακή μαρξική έννοια των «σχέσεων παραγωγής»: των κοινωνικών σχέσεων στις οποίες έρχονται οι άνθρωποι κατά τη διαδικασία της παραγωγής, και που βρίσκουν νομική έκφραση σε μεγάλο βαθμό είτε ως σχέσεις ιδιοκτησίας είτε ως σχέσεις εργασίας.» G.E.M de Ste Croix. Πρόλογος στο: Ο ταξικός αγώνας στον Αρχαίο Ελληνικό Κόσμο. σ 59.
«Τάξη είναι η συλλογική κοινωνική έκφραση του γεγονότος της εκμετάλλευσης, του τρόπου που η εκμετάλλευση ενσωματώνεται σε μια κοινωνική δομή. Με τον όρο εκμετάλλευση εννοώ την ιδιοποίηση μέρος του προϊόντος της εργασίας άλλων. Μια τάξη (μια συγκεκριμένη τάξη) είναι μια ομάδα ατόμων σε μια κοινότητα που η ταυτότητά της καθορίζεται από τη θέση της μέσα στο όλο σύστημα της κοινωνικής παραγωγής, το οποίο χαρακτηρίζεται πάνω απ’ όλα από τη σχέση αυτών των ατόμων
(πρώτα πρώτα με βάση το βαθμό της ιδιοκτησίας ή του ελέγχου) προς τους όρους της παραγωγής (δηλαδή τα μέσα παραγωγής και την παραγωγική εργασία) και προς τις άλλες τάξεις.» G.E.M de Ste Croix. Πρόλογος στο: Ο ταξικός αγώνας στον Αρχαίο
Ελληνικό Κόσμο. σ 72.
Μετά τον ορισμό των τάξεων ας δούμε αυτόν του Immanuel Wallerstein από το έργο του «Φυλή Έθνος Τάξη» που έγραψε με τον Étienne Balibar όπου ουσιαστικά ορίζει τον αστό και τον προλετάριο αναφερόμενος στον καπιταλισμό. Σύμφωνα με τον
Immanuel Wallerstein:«Αυτό που ορίζει τον αστό δεν είναι ούτε ένα ιδιαίτερο επάγγελμα, ούτε ακόμη το νομικό καθεστώς του ιδιοκτήτη (αν και ιστορικά υπήρξε σημαντικό) αλλά το γεγονός
ότι ο αστός αποκτά, είτε ως άτομο είτε ως μέλος μιας κοινότητας, ένα μέρος της υπεραξίας που δεν δημιούργησε ο ίδιος και είναι σε θέση να επενδύσει (για ακόμα
μια φορά είτε ως άτομο είτε ως μέλος μιας κοινότητας) ένα μέρος αυτής της υπεραξίας σε κεφαλαιουχικά αγαθά» (Immanuel Wallerstein Φυλή Έθνος Τάξη. σ 179). Και
συνεχίζει: «…τότε πρέπει να ορίσουμε το προλεταριάτο ως την τάξη η οποία παραχωρεί σε άλλους ένα μέρος της υπεραξίας την οποία παράγει». (ο.π σ 184)
Μετά τους γενικούς ορισμούς για την ταξική κοινωνία και τις τάξεις τόσο γενικά όσο και ιδιαίτερα στον καπιταλισμό, και πριν δούμε άλλα πολύ σημαντικά ζητήματα, ας
δούμε τα πραγματολογικά δεδομένα για την ταξική διάρθρωση της ελληνικής
κοινωνίας.
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες σημαντικές μεταβολές σημειώθηκαν στην οικονομία με τη μείωση του ειδικού, αλλά και του απόλυτου, ειδικού βάρους της παραγωγής και την αύξηση του τομέα των υπηρεσιών και ιδιαίτερα των χρηματοπιστωτικών. Την ίδια πορεία ακολούθησε και η ελληνική οικονομία και κοινωνία με αποτέλεσμα οι μεταβολές αυτές να έχουν ισχυρή αντανάκλαση στην ταξική σύνθεση της ελληνικής κοινωνίας. Στο επόμενο διάγραμμα βλέπουμε την προστιθέμενη αξία στη βιομηχανία στις χώρες μέλη του ΟΟΣΑ σαν ποσοστό της συνολικής προστιθέμενης αξίας για το 2000 και το 2010 (Διάγραμμα 1) και το ρυθμό μεταβολής της (Διάγραμμα 2).
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου στο συνημμένο αρχείο ή στο eparistera
