Χαράλαμπος Κουρουνδής
Το εγχείρημα να γραφεί και να ερμηνευθεί η πορεία του ανθρώπου στη γη με βάση κάποιο ενιαίο σχήμα δεν είναι πρόσφατο, από τον Γκεοργκ Χέγκελ μέχρι τον Όσβαλντ Σπέγκλερ και τον Άρνολντ Τόυνμπη, για να θυμηθούμε μόνο τρεις από όσους ανέλαβαν αυτό το εγχείρημα στη νεωτερική εποχή. Στην εποχή μας, ακόμα και εκλαϊκευμένες ή λιγότερο φιλόδοξες επιστημονικά απόπειρες έχουν καταφέρει να αναδειχθούν σε best-seller, αποδεικνύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο το αυξημένο ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού για την Ιστορία. Η κυκλοφορία στα ελληνικά από τις εκδόσεις Τόπος της «Λαϊκής Ιστορίας του κόσμου» του Κρις Χάρμαν αποτελεί μία σπουδαία συμβολή σ’ αυτή την αναζήτηση από τη σκοπιά του ιστορικού υλισμού.
Το συγκεκριμένο βιβλίο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στα αγγλικά το 1999, σ’ ένα ιδεολογικό κλίμα το οποίο καθοριζόταν ασφυκτικά τόσο από τη νεοφιλελεύθερη αλαζονεία που διακήρυσσε διά στόματος του Φράνσις Φουκουγιάμα το «τέλος της Ιστορίας», όσο και από τη μεταμοντέρνα ρητορική για το «τέλος των μεγάλων αφηγήσεων». Αξίζει λοιπόν να εξεταστεί η έννοια του ιστορικού υλισμού και η συγκεκριμένη χρήση του ως μεθόδου από τον συγγραφέα.
Η έννοια του ιστορικού υλισμού
Ο ιστορικός υλισμός βασίζεται στην αντίληψη ότι όλοι οι κοινωνικοί θεσμοί μπορούν να κατανοηθούν ως προϊόντα της υλικής πραγματικότητας, μέσα βέβαια από μια μακρά και αντιφατική διαδρομή[1]. Στην ιστορία υπάρχει ενότητα, στο πλαίσιο της οποίας η σημασία του οικονομικού παράγοντα θεωρείται καίρια, χρειάζεται όμως να προσδιοριστεί η έννοια και η σημασία του, να οριοθετηθούν δηλαδή οι έννοιες της οικονομικής και κοινωνικής υποδομής («βάση») και η πολιτικο-ιδεολογική υπερδομή («εποικοδόμημα»). Η διάκριση μεταξύ «υποδομής» και «υπερδομής» ή «βάσης» και «εποικοδομήματος» δεν συνιστά μια διάκριση ανάμεσα σε δύο κατηγορίες θεσμών με τους οικονομικούς θεσμούς από τη μία πλευρά και τους πολιτικούς, νομικούς και ιδεολογικούς από την άλλη, αλλά μεταξύ σχέσεων που είναι άμεσα συνδεδεμένες με την παραγωγή και άλλων που δεν είναι[2]. Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια διάκριση ανάμεσα σε κοινωνικές σχέσεις που υπόκεινται σε άμεσες αλλαγές καθώς αλλάζουν οι παραγωγικές δυνάμεις, και σε κοινωνικές σχέσεις που είναι σχετικά στατικές και μη επιδεχόμενες αλλαγές. Αυτή η φαινομενικά αυτονόητη θέση έχει ως συνέπεια την απόρριψη της άποψης ότι ένας κοινωνικός σχηματισμός συνιστά μια αδιαφοροποίητη ολότητα όπου τα πάντα αλληλοκαθορίζονται[3]. Σύμφωνα με τη διατύπωση του Μαρξ, η επιστημονική ιστορία πρέπει να ξεκινά «από την υλική παραγωγή της άμεσης ζωής και να καταλαβαίνουμε τη μορφή επικοινωνίας, που συνδέεται μ’ αυτή και δημιουργείται απ’ αυτό τον τρόπο παραγωγής … σαν βάση όλης της ιστορίας και να τη δείξουμε στη δράση της σαν κράτος, να εξηγήσουμε μέσω αυτής όλα τα διαφορετικά θεωρητικά προϊόντα και μορφές συνείδησης … και να παρακολουθήσουμε τη γέννησή τους και την ανάπτυξή τους απ’ αυτή τη βάση, πράγμα ασφαλώς που θα επιτρέψουμε να παρουσιάσουμε το θέμα στην ολότητά του (και επομένως την αμοιβαία επίσης δράση αυτών των πλευρών ανάμεσά τους)»[4].
Κατά συνέπεια, οι αλλαγές στην παραγωγή παίζουν κεντρικό ρόλο στην ιστορική διαδικασία μακροπρόθεσμα, καθώς θέτουν όρια στις εξελίξεις που προκύπτουν στο εποικοδόμημα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το τελευταίο καθρεφτίζει παθητικά τις εξελίξεις στην οικονομική βάση, αφού υπάρχει μεγάλο περιθώριο ανάπτυξης πολιτικών και ιδεολογικών παραγόντων με τους δικούς τους ρυθμούς οι οποίοι επηρεάζουν με τη σειρά τους την οικονομία.
Όπως τόνισε ο Έγκελς, «σύμφωνα με την υλιστική αντίληψη της ιστορίας, ο καθοριστικός παράγοντας στην ιστορία, σε τελευταία ανάλυση, είναι η παραγωγή και η αναπαραγωγή της πραγματικής ζωής… Η οικονομική κατάσταση είναι η βάση, αλλά τα διάφορα στοιχεία του εποικοδομήματος, οι πολιτικές μορφές της ταξικής πάλης και τα αποτελέσματά της (δηλαδή τα Συντάγματα που διαμορφώνει μια νικηφόρα τάξη μετά από μια επιτυχημένη μάχη κλπ., οι νομικές μορφές και ακόμα οι αντανακλάσεις όλων αυτών των πραγματικών συγκρούσεων στα μυαλά αυτών που συμμετέχουν, οι πολιτικές, δικαστικές, φιλοσοφικές θεωρίες, οι θρησκευτικές αντιλήψεις και η περαιτέρω εξέλιξή τους σε θεωρητικά συστήματα), επίσης εξασκούν την επιρροή τους πάνω στην πορεία των ιστορικών συγκρούσεων και σε πολλές περιπτώσεις κυριαρχούν στον καθορισμό της μορφής τους»[5]. Επομένως, ο καθορισμός των παραγωγικών σχέσεων που επικρατούν σε έναν ορισμένο κοινωνικό σχηματισμό δεν είναι παρά το σημείο εκκίνησης για την προσπάθεια κατανόησής της. Η συνολική κατανόηση κάθε κοινωνικού σχηματισμού προκύπτει από τη γνώση του τρόπου αλληλεπίδρασης μεταξύ βάσης και εποικοδομήματος. Με τα λόγια του Γκράμσι «η βάση και το εποικοδόμημα σχηματίζουν ένα ‘ιστορικό μπλοκ’ δηλαδή το πολύπλοκο, αντιφατικό και ασύμφωνο σύνολο των δομών του εποικοδομήματος είναι η αντανάκλαση του συνόλου των σχέσεων παραγωγής»[6].
Η εφαρμογή του ιστορικού υλισμού στην πράξη από τον Κρις Χάρμαν
Ο Χάρμαν δεν αντιλαμβάνεται τον ιστορικό υλισμό ως ένα είδος «πασπαρτού», που είναι δυνατό να προσφέρει όλες τις απαντήσεις στα ιστορικά προβλήματα χωρίς τον κάματο της συγκεκριμένης ιστορικής έρευνας. Το κόκκινο νήμα που διατρέχει το έργο του είναι ακριβώς η αντίληψη του Μαρξ ότι «οι άνθρωποι κάνουν την ίδια τους την ιστορία τους, δεν την κάνουν όμως κάτω από ελεύθερες συνθήκες που διάλεξαν μόνοι τους, μα κάτω από συνθήκες που βρέθηκαν άμεσα, που δόθηκαν και κληρονομήθηκαν από το παρελθόν»[7]. Στο σημείο αυτό έχει σημασία να υπενθυμιστεί η επαναδιατύπωση αυτής της φράσης από τον Λεβί Στρως, κατά τον οποίο «οι άνθρωποι φτιάχνουν τη δική τους ιστορία, αλλά δεν γνωρίζουν ότι την φτιάχνουν»[8]. Ο Χάρμαν κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση: επιμένει διαρκώς ότι η ανθρωπότητα διαμορφώθηκε με βάση τη δράση και τις επιλογές ζωντανών ανθρώπων, «με σάρκα και οστά». Με τα λό
για του ίδιου, «το άτομο ή η ιδέα μπορούν να παίξουν έναν ορισμένο ρόλο λόγω της προγενέστερης υλικής εξέλιξης της κοινωνίας, του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι εξασφαλίζουν τα προς το ζην, και της δομής των τάξεων και των κρατών. Ο σκελετός δεν είναι το ίδιο πράγμα με τον ζωντανό οργανισμό. Όμως χωρίς τον σκελετό το σώμα δε θα είχε καμιά στερεότητα και δεν θα μπορούσε να επιβιώσει. Η κατανόηση της υλικής «βάσης» της Ιστορίας είναι ουσιώδης, αλλά όχι επαρκής προϋπόθεση για να κατανοήσουμε όλα τα άλλα»[9]. Έτσι, κρατάει αποστάσεις τόσο από τον ιδεαλισμό, όσο και από τον «μηχανιστικό» υλισμό, αναδεικνύοντας με την ιστορική του έρευνα την ύπαρξη ή μη εναλλακτικών λύσεων σε κρίσιμες περιόδους της ιστορίας.
Είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος με τον οποίο εξετάζει την εποχή της πρώτης εμφάνισης «σύγχρονων» ανθρώπων. Οι άνθρωποι των «πρωτόγονων κομμουνιστικών κοινωνιών» ζούσαν βέβαια σε σπηλιές, διέφεραν όμως από τα ζώα στο ότι χρησιμοποιούσαν εργαλεία για να διαμορφώσουν το περιβάλλον τους με βάση τις ανάγκες τους[10]. Το μεγάλο άλμα έγινε με τη «νεολιθική επανάσταση», που σηματοδοτεί την ανακάλυψη της καλλιέργειας της γης και την εξημέρωση κάποιων ζώων, η οποία με τη σειρά της οδήγησε στη δημιουργία των πρώτων πόλεων.
Έτσι, άνοιξε ο δρόμος για τεράστιες κοινωνικές αλλαγές. Δημιουργήθηκε πλεόνασμα τροφής, το οποίο ήταν δυνατό να αποθηκευθεί και έδωσε με τη σειρά του κίνητρα για τη διεξαγωγή πολέμων, ενώ ταυτόχρονα κάποιοι άνθρωποι άρχισαν να ξεχωρίζουν από τους άλλους, ασχολούμενοι με τη «διοίκηση» της κοινότητας στο σύνολό της. Αυτές οι διαδικασίες σηματοδότησαν τη μεγαλύτερη τομή στην ιστορία του ανθρώπινου είδους.
Το 3.000 π.Χ. περίπου εμφανίζονται τα πρώτα κράτη και οι ταξικές διαιρέσεις στην Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, που συνοδεύονται από την τάση να θεωρούνται πλέον οι γυναίκες ως κατώτερες από τους άνδρες, την περίφημη «ιστορική ήττα του γυναικείου φύλου» σύμφωνα με τον Ένγκελς. Αυτές οι κοσμοϊστορικές αλλαγές εξηγούνται από τον Χάρμαν ακριβώς ως προϊόντα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων που οδήγησαν σε αλλαγές στις παραγωγικές σχέσεις μεταβάλλοντας την κοινωνική διάρθρωση στο σύνολό της.
Η ενδεχομενικότητα της ταξικής πάλης
Μία από τις πιο διάσημες φράσεις του Μαρξ βρίσκεται στην αρχή του Κομμουνιστικού Μανιφέστου: «μέχρι τώρα η ιστορία όλης της κοινωνίας είναι ιστορία ταξικών αγώνων. Ελεύθερος και δούλος, πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με δύο λόγια καταπιεστής και καταπιεζόμενος, βρίσκονταν σε συνεχή αντίθεση μεταξύ τους, σ’ έναν αδιάκοπο πόλεμο, άλλοτε κρυφό, άλλοτε φανερό, που κάθε φορά τέλειωνε ή με τον επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή με την κοινή καταστροφή των αντιμαχόμενων τάξεων»[11]. Ωστόσο, πολύ συχνά, τόσο στην ιστορία, όσο και στις πολιτικές και κοινωνικές επιστήμες, η συγκεκριμένη τοποθέτηση έχει υποτιμηθεί ή έχει καταγραφεί ως ένα ρητορικό σχήμα.
Ο Χάρμαν τοποθετείται στον αντίποδα αυτών των αντιλήψεων. Ερμηνεύει με γλαφυρό τρόπο την πτώση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με βάση την παρακμή του δουλοκτητικού τρόπου παραγωγής. Αυτό το αρχετυπικό παράδειγμα «καταστροφής των αντιμαχόμενων τάξεων» περιγράφεται με τα πιο μελανά χρώματα, καθώς τη διάλυση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ακολούθησε ο Μεσαίωνας που σήμαινε αιώνες χάους και βαρβαρότητας στην Ευρώπη, με κατάρρευση του πολιτισμού, καταστροφή των πόλεων και επιστροφή της κοινωνίας σε καθυστερημένες μορφές αγροτικής παραγωγής.
Αντίθετα, το πιο κλασσικό παράδειγμα επαναστατικού μετασχηματισμού της κοινωνίας ως καρπού της πάλης των τάξεων συνιστά η μετάβαση από το φεουδαρχικό στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Αυτή η αλλαγή δεν πραγματοποιήθηκε από τον ισλαμικό πολιτισμό που άνθησε από το 750 μέχρι το 1250 μ.Χ. περίπου διότι η κρατική μηχανή απορροφούσε το πλεόνασμα που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για την ανάπτυξη της παραγωγικής βάσης της κοινωνίας, πιέζοντας αφόρητα τους αγρότες και περιορίζοντας έτσι την αγορά για τους εμπόρους και τους βιοτέχνες.
Το καθοριστικό βήμα προς τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής δεν έγινε ούτε στην Κίνα, όπου το κράτος του ασιατικού τρόπου παραγωγής, το οποίο έλεγχε τη γη, τα κανάλια και τους υδατοφράχτες, εμπόδισε βίαια την ανάπτυξη των νέων τρόπων παραγωγής που προωθούσαν οι έμποροι και οι βιοτέχνες. Όπως εύστοχα έγραψε στην παρουσίαση του βιβλίου του Χάρμαν ο Γιάννης Ασδραχάς, «Τα γνωστά στερεότυπα για τη φεουδαρχία, το Βυζάντιο, το Ισλάμ, τους λαούς και τους πολιτισμούς στην Αφρική –και φυσικά για την αποικιοκρατία– ανατρέπονται με λογικές διαδικασίες… Στο ταξίδι του στον χρόνο και την ανθρωπότητα σταθμεύει σε όλες τις μορφές εξουσίας χωρίς να ακολουθεί το μονοπάτι του δυτικού πολιτισμού που αφήνει στο περιθώριο τις μεγάλες εξελίξεις που πραγματοποιήθηκαν παράλληλα σε άλλα σημεία της υφηλίου»[12].
Η μετάβαση στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής πραγματοποιήθηκε τελικά στην Ευρώπη και μόνο ύστερα από σειρά επαναστατικών αγώνων. Στον πρώτο γύρο των αστικών επαναστάσεων, η αστική τάξη κατάφερε να επικρατήσει στην Αγγλία και στην Ολλανδία, όχι όμως και στη Γαλλία και τη Γερμανία. Η μάχη ανάμεσα στους φεουδάρχες και την αστική τάξη κρίθηκε σ’ ένα δεύτερο και καθοριστικό γύρο επαναστάσεων, που ξεκίνησε με την αμερικανική επανάσταση του 1776 και κλιμακώθηκε με τη γαλλική επανάσταση. Πρωταγωνιστικό ρόλο σ’ αυτήν την εξέλιξη έπαιξαν οι γιακωβίνοι και βέβαια οι λαϊκές μάζες του Παρισιού.
Όπως όμως υπογραμμίζει ο Χάρμαν, η ανατροπή των γιακωβίνων το 1794 δεν έσβησε τις κατακτήσεις της επανάστασης, αφού το Θερμιδώρ ήταν εσωτερική αντίδραση στη βάση της ίδιας της αστικής επανάστασης και όχι επιστροφή στο Παλαιό Καθεστώς. Η «Παλινόρθωση» του 1815 δεν ήταν πια εφικτό να εμποδίσει την κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.
Ο ρόλος του «υποκειμενικού παράγοντα»
Πώς όμως αναλαμβάνονται οι πρωτοβουλίες που ξεκινούν τα άλματα στην Ιστορία; Ένας διάσημος μοναχικός ταξιδιώτης του 19ου αιώνα σημείωνε μελαγχολικά: «Τελικά η Δημοκρατία μου φαίνεται γερασμένη. Ποιος ξέρει; Ίσως η Πρόοδος δεν κατορθώνεται παρά μόνο από μια αριστοκρατία ή ένα άτομο. Η πρωτοβουλία έρχεται πάντοτε από τα πάνω! Ο λαός είναι ανήλικος, ό,τι κι αν λένε»[13].
Στον αντίποδα αυτής της άποψης, η μαρξιστική θεωρία, χωρίς βέβαια να αρνείται το ρόλο του ατόμου και της προσωπικότητας στην Ιστορία, εστιάζει περισσότερο το ενδιαφέρον της στην ύπαρξη και τη δράση των πολιτικών κομμάτων. Ο Α. Γκράμσι αποδίδει τη σπουδαιότητα και τη σημασία τους τονίζοντας ότι «τα κόμματα είναι αυτά που επεξεργάζονται τις νέες ολοκληρωμένες αντιλήψεις, δηλαδή ενοποιούν θεωρία και πρακτική μέσα από μια πραγματική ιστορική διαδικασία»[14].
Δεν υπάρχει καλύτερο παράδειγμα γι’ αυτό από την επανάσταση του 1917 στη Ρωσία. Εκεί, η ανατροπή του Τσάρου το Φλεβάρη δεν σήμανε το τέλος αλλά την αρχή μιας επαναστατικής διαδικασίας η οποία κορυφώθηκε τον Οκτώβρη όταν η εργατική τάξη, με την πολύτιμη συνεισφορά του Λένιν και των μπολσεβίκων, κατάφερε να ανατρέψει και την ίδια την αστική κυβέρνηση. Βέβαια, σε μεγάλο βαθμό ακριβώς εξαιτίας της έλλειψης αυτού του «υποκειμενικού παράγοντα», σε καμία άλλη χώρα εκτός από τη Ρωσία η έφοδος της εργατικής τάξης στον ουρανό δεν στέφθηκε από επιτυχία, με τίμημα την απομόνωση του εργατικού κράτους και την επικράτηση του σταλινισμού.
Ωστόσο, η ρωσική επανάσταση αποτέλεσε μοναδικό πρότυπο της διαλεκτικής αλληλεξάρτησης ανάμεσα στους τρεις βασικούς παράγοντες: την ηγεσία του Λένιν, το επαναστατικό κόμμα που συσπείρωνε την εργατική πρωτοπορία και το σύνολο της εργατικής τάξης[15].
Ο Χάρμαν επιμένει ιδιαίτερα ότι η ανθρώπινη ιστορία και ιδιαίτερα ο 20ος αιώνας αποδεικνύει ότι η έκβαση των κοινωνικών συγκρούσεων στο μέλλον θα εξαρτηθεί κυρίως από την έκταση στην οποία θα αναδυθεί στο πλαίσιο της διευρυμένης πλέον εργατικής τάξης, ένας πυρήνας ανθρώπων που κατανοούν πώς πρέπει να δώσουν αυτή τη μάχη και γνωρίζουν πώς να συσπειρώσουν ευρύτερες δυνάμεις στην κατεύθυνση της αντικαπιταλιστικής ανατροπής.
Άλλωστε, η ζωή του ίδιου του συγγραφέα αφιερώθηκε συνειδητά σ’ αυτήν την προσπάθεια, καθώς από τα φοιτητικά του χρόνια στο London School of Economics υπήρξε επαναστάτης σοσιαλιστής, μέλος του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (SWP) στη Βρετανία. Γι’ αυτό και στο τέλος του βιβλίου παραθέτει τη φράση του ιρλανδού επαναστάτη σοσιαλιστή Τζέιμς Κόνολι «οι μόνοι αληθινοί προφήτες είναι εκείνοι που πλάθουν το μέλλον».
Είναι σαφές ότι το έργο του Χάρμαν δεν αξιώνει τα εύσημα κάποιας ούτως ή άλλως ανέφικτης και γι’ αυτό επίπλαστης και απατηλής «αντικειμενικότητας». Εξάλλου, τα γεγονότα «δεν υπάρχουν και δεν μπορούν να υπάρχουν σε καθαρή μορφή, αφού πάντα διαθλώνται στο μυαλό εκείνου που τα καταγράφει»[16]. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια άρνηση της θεμελιώδους για να υπάρξει η ιστορική επιστήμη διάκρισης μεταξύ «αυτού που είναι» και «αυτού που δεν είναι»[17]. Αντίθετα, ο Χάρμαν καταβάλλει συνειδητή προσπάθεια ώστε τα γεγονότα και η ερμηνεία τους να αλληλοδιαπλέκονται σ’ ένα διαρκή και γόνιμο διάλογο, ώστε να αποφεύγεται τόσο η Σκύλλα του υποκειμενισμού, όσο και η Χάρυβδη του αντικειμενισμού. Έτσι, πετυχαίνει να αποτυπώσει και να ερμηνεύσει την αλληλουχία των γεγονότων που διαμόρφωσαν το σύγχρονο κόσμο και μ’ αυτόν τον τρόπο να συμβάλει στην κατανόηση του γιατί και του πώς μπορεί αυτός να αλλάξει. Παρά τη μελωδική διαμαρτυρία του Sting: «history will teach us nothing»…
[1] Με τα λόγια του Γκ. Λούκατς, Ιστορία και ταξική συνείδηση, Οδυσσέας, Αθήνα 2001, σελ. 329, «η Ιστορία είναι ακριβώς ιστορία της αδιάκοπης ανατροπής των μορφών αντικειμενικότητας που πλάθουν την ύπαρξη του ανθρώπου».
[2] Βλ. Κ. Χάρμαν, Μαρξισμός και ιστορία. Βάση και εποικοδόμημα, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο, Αθήνα 2009, σελ. 34-35.
[3] Βλ. Κ.Θ. Δημαρά και Ν. Σβορώνου, Η μέθοδος της ιστορίας. Ιστορικά και αυτοβιογραφικά σχόλια, Συνεντεύξεις με τους Στ. Πεσμαζόγλου και Ν. Αλιβιζάτο, Άγρα, Αθήνα 1995, σελ. 145-146, όπου ο Ν. Σβορώνος τονίζει ότι «η ιστορία είναι να ιεραρχήσεις και να μπορέσεις να καταλάβεις ποιός είναι ο πρωταρχικός [παράγοντας], ποιός είναι ο δευτερογενής και, κυρίως, πώς αρθρώνονται μεταξύ τους».
[4] Βλ. Κ. Μαρξ, Η Γερμανική ιδεολογία, τ. Α΄, Gutenberg, Αθήνα 1997, σελ. 87.
[5] Βλ. το περίφημο γράμμα του Έγκελς στον Μπλοχ στις 21/9/1890 σε Α. Καλλίνικος, Οι επαναστατικές ιδέες του Μαρξ, Εργατική δημοκρατία, Αθήνα 1998, σελ. 113.
[6] Α. Γκράμσι, Ιστορικός υλισμός, μτφρ Τ. Μυλωνόπουλου, Οδυσσέας, Αθήνα 2008, σελ. 62.
[7] Κ. Μαρξ, Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, Θεμέλιο, Αθήνα 1986, σελ. 15.
[8] C. Levi-Strauss, Anthropologie structurale, Agora, Librairie Plon, Paris 1974, σελ. 37.
[9] Κ. Χάρμαν, Λαϊκή ιστορία του κόσμου. Από την εποχή του λίθου έως και τη νέα χιλιετία, μτφρ. Ε. Αστερίου, Τόπος, Αθήνα 2012, σελ. XIV.
[10] Βλ. και την κλασσική μελέτη της Ρ. Λούξεμπουργκ, Η πρωτόγονη κομμουνιστική κοινωνία, Κοροντζή, Αθήνα 2007.
[11] Κ. Μαρξ, Φ. Ένγκελς, Το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, Θεμέλιο, Αθήνα 1999, σελ. 45-46.
[12] Γ. Ασδραχάς, «Η Λαϊκή ιστορία του κόσμου. Από την εποχή του λίθου έως και τη νέα χιλιετία», Εξπρές, 11 Μαρτίου 2012.
[13] Γκ. Φλωμπέρ, Η αισθηματική αγωγή, μτφρ. Π. Μουλλά, Οδυσσέας, Αθήνα 1981, σελ. 404.
[14] Α. Γκράμσι, ό.π., σελ. 27.
[15] Όπως επισήμανε ο Λ. Τρόσκι, Ιστορία της ρώσικης επανάστασης, α΄ τόμος, Αλλαγή, Αθήνα 1984, σελ. 10, «μονάχα με τη μελέτη των πολιτικών προτσέσων μέσα στις μάζες μπορεί να κατανοήσει κανείς το ρόλο των κομμάτων και των ηγετών».
[16] Ε. Καρ, Τι είναι ιστορία;, Σκέψεις για τη θεωρία της ιστορίας και το ρόλο του ιστορικού, Γνώση, Αθήνα 1999, σελ. 35.
[17] Βλ. Ε. Hobsbawm, Για την ιστορία, Θεμέλιο, Αθήνα 1998, σελ. 10-11.
ΥΓ. Το άρθρο πρόκειται να δημοσιευτεί στο επόμενο τεύχος του περιοδικού "ΕΝΕΚΕΝ"
Οι Εκδόσεις ΝΗΣΙΔΕΣ παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του Κώστα Λάμπου
ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΤΑΞΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ.
Η Μεγάλη πορεία της Ανθρωπότητας
προς την Κοινωνική Ισότητα και τον Ουμανισμό
Ο Κώστας Λάμπος δείχνει με σαφήνεια και τεκμηρίωση τη σταθερή εκατομμυριόχρονη εξέλιξη της Ανθρωπότητας προς έναν κόσμο κοινωνικής ισότητας και Άμεσης Δημοκρατίας, αποκαλύπτοντας την ιστορική αγωνία και τους αγώνες του Ανθρώπου και συνολικά των δυνάμεων της Εργασίας, της Eπιστήμης και του Πολιτισμού, για ένα καλύτερο κόσμο, ο οποίος δεν είναι μόνο επιθυμητός και αναγκαίος, αλλά σήμερα, στον 21ο αιώνα, είναι και εφικτός.
Ένα βιβλίο που μας βγάζει με ασφάλεια έξω από το λαβύρινθο των σκοταδιστικών μύθων και όλων των εξουσιαστικών ιδεολογιών, την νεοκλασική-νεοφιλελεύθερη τρομοκρατία-βαρβαρότητα και την κοινωνική κατάθλιψη-μοιρολατρία και μας οδηγεί στην ατομική και συλλογική αυτογνωσία, στη συνειδητοποίηση της θέσης μας στην κοινωνία και στην κατάκτηση της αυτοπεποίθησης πως μπορούμε να αλλάξουμε να πράγματα ώστε να ζούμε ειρηνικά και σε συνθήκες καθολικής ευημερίας ως ίσοι μεταξύ ίσων, ελεύθεροι και με αξιοπρέπεια. Ένα βιβλίο επίκαιρο, τολμηρό, καλογραμμένο, χρήσιμο και γεμάτο αισιοδοξία γιατί λύση υπάρχει, όχι στο Εγώ, αλλά στο Εμείς και όχι στο Επέκεινα αλλά στο Εδώ, στο Παντού και στο Τώρα. Ένα βιβλίο πρόκληση για ένα σύγχρονο και γόνιμο διάλογο, για κοινωνική-απελευθερωτική αντίσταση απέναντι στον καταστροφικό και απάνθρωπο καπιταλισμό σε όλες τις πιθανές παραλλαγές του.
ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:
Πρόλογος Μανώλη Γλέζου
– 1. Βάζοντας σε τάξη τις σκέψεις μας – Ζούμε, σκεπτόμαστε και δρούμε στο 'Βέλος του Χρόνου' – Για την έννοια και τον ρόλο της ουτοπίας στην ιστορία – Για την έννοια και τη σχέση της οικονομίας με την κοινωνία – Η ανθρωπία ως ελεύθερη ατομική και συλλογική δημιουργικότητα – Η οικονομία ως συλλογική-κοινωνική ανθρωπία – Ταξική οικονομία εναντίον της κοινωνίας. Το μεγάλο σχίσμα – Η οικονομία ως ιδιωτική επιχειρηματικότητα και ταξική ιδεολογία – Αποϊδεολογικοποίηση και κοινωνικοποίηση της οικονομίας
– 2. Εξισωτικές κοινωνίες. Κοινωνίες της αθώας αγριότητας
– 3. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία και η Ελληνική Αρχαιότητα – Η Άμεση Αθηναϊκή Δημοκρατία. Το κράτος του Δήμου – Δομή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας – Η Πόλις – Ο Δήμος – Το κύτταρο της Άμεσης Δημοκρατίας – Η Λαϊκή Συνέλευση. Το κύτταρο του Δήμου – Τα όργανα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας – Η Αγορά του Δήμου – Η Εκκλησία του Δήμου – Η Βουλή – Η Ηλιαία -Αρχές της Αθηναϊκής Δημοκρατίας – Η πολιτική ισονομία – Η κλήρωση και η εκλογή των οργάνων – Η εναλλαγή των μελών όλων των οργάνων – Η λογοδοσία και το 'εύθυνο των αρχών' – Κυρίαρχες αξίες στην Άμεση Αθηναϊκή Δημοκρατία – Τα αίτια της κατάρρευσης της Αθηναϊκής Δημοκρατίας:- 1. Η διατήρηση της δουλείας – 2. Η ατελής ισότητα μεταξύ των 'ίσων' – 3. Πλουτοκρατία ενάντια στη Δημοκρατία – 4. Η στρατηγική της ιμπεριαλιστικής ηγεμονίας – Το τέλος του ιστορικού κύκλου της Αθηναϊκής Δημοκρατίας – Η Λακεδαιμονίων Πολιτεία. Ο Δήμος του κράτους – Η ιδανική Πολιτεία του Πλάτωνα – Η Άριστη Πόλη του Αριστοτέλη – Το 'Μαγικό σπήλαιο' και η εικονική πραγματικότητα
– 4. Διαχρονική αναζήτηση της ισότητας – Η Πολιτεία του Ιάμβουλου και η επανάσταση του Ανδρόνικου – Τα πρωτοχριστιανικά κοινόβια – Η Πολιτεία του Θεού – Εξισωτικά κινήματα στον Μεσαίωνα – Το Δημοτικό Κίνημα του 11ου και 12ου αιώνα – Η Κομμούνα της Θεσσαλονίκης – Η λαϊκή επανάσταση στην Αγγλία – Η Ουτοπία του Thomas More – Η 'Πολιτεία του Ήλιου' – Το ρωσικό αγροτικό κοινόβιο Μιρ – Η Κομμούνα της Άνδρου – Το συνεταιριστικό ιδεώδες στη θεωρία και στην πράξη – Το ισραηλινό κοινόβιο Κιμπούτς. Ένας αιχμάλωτος θεσμός – Η μεξικανική Κομμούνα της Μπάχα Καλιφόρνια και της Μορέλος
– 5. Το πρόταγμα του Σοσιαλισμού – Η 'Παρισινή Κομμούνα'. Η πρώτη απόπειρα – Η 'Επανάσταση του 1905'. Η δεύτερη απόπειρα – Η Επανάσταση του 1917'. Η τρίτη απόπειρα
– 6. Απόπειρες σύνθεσης του Σοσιαλισμού και της Άμεσης Δημοκρατίας – Απόπειρα Συμβουλιακής Δημοκρατίας στη Γερμανία – Απόπειρα Συμβουλιακής Δημοκρατίας στην Ιταλία – Η Κομμούνα της Κρονστάνδης – Οι μετασεισμικές δονήσεις του σοβιετικού κρατικοκαπιταλισμού – Οι Κομμούνες στην Ασία – Η Αγροτική Κομμούνα της Κίνας
– 7. Απόπειρες Αυτοδιαχείρισης – Summerhill: Ένα αυτοδιαχειριζόμενο σχολείο – Κολεκτιβισμός και αυτοδιαχείριση στην Ισπανία – Κοινοτισμός και λαϊκή εξουσία στην Ελλάδα – Κοινοτισμός στην Ελεύθερη Ελλάδα κατά την τουρκοκρατία – Η Λαϊκή Εξουσία στην Ελλάδα κατά τη γερμανική κατοχή – Ο 'Κώδικας Ποσειδώνα' και η Άμεση Λαϊκή εξουσία – Η Λαϊκή Συνέλευση – Η Επιτροπή Λαϊκής Αυτοδιοίκησης (ΕΛΑ) – Η Τομεακή Επιτροπή Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΤΕΛΑ) – Η Λαϊκή Δικαιοσύνη. Το Τοπικό Λαϊκό Δικαστήριο – Η Λαϊκή Δικαιοσύνη. Το Τομεακό Λαϊκό Δικαστήριο – Νομαρχιακή Εξουσία – Τα τσιφλίκια, ως Λυδία λίθος της γνησιότητας της επανάστασης – Η Κυβέρνηση του Βουνού (ΠΕΕΑ) – Η Άμεση Δημοκρατία της Μαριναλέντας της Ανδαλουσίας – Ο Γαλλικός Μάης – Η Λατινική Αμερική στον δρόμο της κοινωνικής απελευθέρωσης – Το Κίνημα των Chiapas και η 'πολιτική από τα κάτω' – Fabricas sin Patron (FaSinPa) – Trabalhadores sin Patron (TraSinPa)
– 8. Χαρτογραφώντας μια αχρήματη κοινωνία – Η επιστημονικοτεχνική επανάσταση – Το πρόβλημα της Δημοκρατίας στον 21ο αιώνα – Η μεγαλοπρεπής απάτη της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας – Η Μεγάλη Πορεία της Ανθρωπότητας προς την Αταξική Δημοκρατία – Τα Δίκτυα – Τα κοινωνικά Δίκτυα – Εναλλακτικά Δίκτυα – Χαριστικά Εναλλακτικά Δίκτυα – Σκέψεις για μια αχρήματη κοινωνία – Τράπεζες Χρόνου. Εναλλακτικές μορφές αχρήματων ανταλλαγών – Ο χρόνος ως χρήμα για μια κοινωνία χωρίς χρήμα – Η Νεολαία χαρτογραφεί έναν κόσμο χωρίς χρήμα – Η Ισότητα ως αναλλοίωτος πλούτος – Η Ενέργεια ως χρήμα για μια οικονομία χωρίς χρήμα
– 9. Ο Μύθος, η Παγίδα, το Όνειρο και το Πείραμα – Για τον μύθο της ελβετικής 'Άμεσης Δημοκρατίας' – Zeitgeist και Venus Project: Ένας Δούρειος Ίππος του 21ου αιώνα – Η 'Όλβια Πολιτεία των Ρόδων' – Ένας καινούργιος καλύτερος κόσμος γεννιέται "στ' Απεράθου της Νάξου"
– 10. Η ιστορία κάνει Ταμείο: Απανθρωπιά εναντίον Ανθρωπίας – Το 'Βέλος του Χρόνου' και η Σταθερά του Ουμανισμού – Ανθρωπία. Η πρωταρχική ουσία του ανθρώπου και της κοινωνίας – Η Ανθρωπία ως Εργασία, Αλλοτρίωση, Κατάρα και 'Ευλογία' – Μισθωτή Εργασία και Κεφάλαιο – Η Εργασία ως έννοια, δομή και λειτουργία – Τα δύο πρόσωπα της διχοτομημένης εργασίας – Τα 'αριστερά' ιδεολογήματα και η 'σοσιαλιστική' επανάσταση – Κεφάλαιο και Ιδιοκτησία – Η αρχή και το τέλος της ατομικής ιδιοκτησίας
– 11. Ουμανισμός, το μέλλον της Ανθρωπότητας – Κοινωνία της Γνώσης και της Επίγνωσης ως υποκείμενο της ιστορίας – Άγνοια, σκοταδισμός και βία ως 'μαμή' της εξουσίας – Γιατί Ανθρωπισμός-Ουμανισμός; – Κοινοκτημοσύνη + Άμεση Δημοκρατία = Αταξική Κοινωνία – Ουμανιστική αποκαπιταλιστικοποίηση στο όνομα της Ανθρωπότητας – Αυτοαποκαπιταλιστικοποίηση στο όνομα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας – Αποκαπιταλιστικοποίηση της οικονομίας στο όνομα της Ισότητας – Αποκαπιταλιστικοποίηση της κοινωνίας στο όνομα της ελευθερίας – Αποκαπιταλιστικοποίηση του πλανήτη στο όνομα του Ουμανισμού
– 12. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Πλατείες και Άμεση Δημοκρατία – Ένας καινούργιος καλύτερος κόσμος γεννιέται – Πρόβα ή ψευδαίσθηση Άμεσης Δημοκρατίας; – Άμεση Δημοκρατία Τώρα και Παντού – Κίνημα Άμεσης Δημοκρατίας χωρίς ταυτότητα και στρατηγικό του στόχο δεν μπορεί να υπάρξει – Στις πλατείες της Άμεσης Δημοκρατίας δεν κινδυνεύει καμιά πατρίδα, αλλά ο καπιταλισμός – Ο καπιταλισμός είναι ο καρκίνος της ανθρωπότητας. Η άμεση δημοκρατία είναι το φάρμακο – Καπιταλισμός και Άμεση Δημοκρατία. Σχέσεις αδυναμίας συνύπαρξης
*
Ο Κώστας Λάμπος είναι Διδάκτορας της Σχολής Οικονομικών Επιστημών του Freie Universität Berlin.
Έχει διδάξει:
Δημοσιεύσεις.
Βιβλία , μελέτες και άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στα ελληνικά και σε αρκετές ξένες γλώσσες. Κυριότερα έργα του είναι:
Ζητήστε το σε όλα τα βιβλιοπωλεία. (I.S.B.N.: 978-960-9488-24-2). Σελίδες 512, € 21,30
ΝΗΣΙΔΕΣ Δεσπερέ 3, 54621 Θεσσαλονίκη,
Τηλέφωνο: 2310 236575, info@nissides.gr, www.nissides.gr