Εκτιμήσεις της ΚΕ του ΚΚΕ-Γενάρης 1990
Η ΚΕ του ΚΚΕ συζήτησε τις εξελίξεις στις σοσιαλιστικές χώρες και διατύπωσε το παρακάτω κείμενο αρχικών εκτιμήσεων και τοποθετήσεων, ως βάση συζήτησης στις Κομματικές οργανώσεις και στο λαό, ώστε να γίνει στη συνέχεια ολοκληρωμένη επεξεργασία και να διατυπωθούν οι θέσεις του Κόμματος για τις εξελίξεις αυτές και, γενικότερα, για το σοσιαλισμό. Η συζήτηση αυτή θα ενισχύσει ακόμα περισσότερο το άνοιγμα του διαλόγου και της συνεργασίας με ευρύτερες αριστερές και προοδευτικές δυνάμεις της ελληνικής κοινωνίας.
1. Η ανθρωπότητα εισέρχεται στην τελευταία δεκαετία του αιώνα μας με μεγάλες ελπίδες, αλλά και με κινδύνους και εκρηκτικά προβλήματα.
Η νέα σκέψη στις διεθνείς σχέσεις, ξεκινώντας από τη Σοβιετική Ένωση, έχει επηρεάσει κράτη, κοινωνικές οργανώσεις, κινήματα, λαούς και εκφράζει την απαίτηση για πέρασμα σε μια νέα εποχή, με κύρια χαρακτηριστικά: Την αμοιβαία και συλλογική ασφάλεια, απομάκρυνση από τη λογική της στρατιωτικής ισχύος, υπέρβαση σταδιακά της διαίρεσης σε δυο στρατιωτικούς συνασπισμούς, απεμπλοκή από το κυνηγητό των εξοπλισμών. Την αναβάθμιση των πολιτικών μέσων για την αντιμετώπιση των διεθνών προβλημάτων, ανάδειξη σε οικουμενική αξία του δικαιώματος κάθε λαού να επιλέγει ελεύθερος το δρόμο του. Την αντιμετώπιση με παγκόσμια συνεργασία των οικουμενικών προβλημάτων της ειρήνης, του αφοπλισμού, της οικολογίας, της πείνας και εξαθλίωσης των υπανάπτυκτων χωρών.
Την τελευταία περίοδο σημειώθηκαν θετικά βήματα σ' αυτή την κατεύθυνση, όπως έδειξαν και τα αποτελέσματα της συνάντησης Γκορμπατσόφ-Μπους στη Μάλτα. Ωστόσο, ταυτόχρονα, μια σειρά δυνάμεις της αντίδρασης και της οπισθοδρόμησης, κινούνται σ' όλο τον κόσμο για να εμποδίσουν αυτή την πορεία, ν' αντλήσουν μονομερώς οφέλη και να ενδυναμώσουν τους ιμπεριαλιστικούς τους σκοπούς.
Είναι χαρακτηριστικές, απ' αυτή την άποψη, η πρόσφατη στρατιωτική επέμβαση των ΗΠΑ στον Παναμά, η στήριξή της από τη Μεγάλη Βρετανία και η «κατανόηση» που εκδήλωσαν ορισμένες άλλες κυβερνήσεις των χωρών του ΝΑΤΟ. Η στάση τους αυτή υπογραμμίζει την επιθετικότητα της αμερικανικής πολιτικής και την υποκρισία της για σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της εθνικής κυριαρχίας των κρατών.
Στην εποχή μας η ανθρωπότητα σηματοδοτείται από την περεστρόικα, την επανάσταση μέσα στην επανάσταση, από το αίτημα για «περισσότερη δημοκρατία – περισσότερο σοσιαλισμό», που αντιπροσωπεύει τις βαθύτερες προσδοκίες των εργαζομένων σ' όλο τον κόσμο για ελευθερία, κοινωνική δικαιοσύνη, ανθρώπινη αλληλεγγύη, σεβασμό και ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας. Το κύρος και η ακτινοβολία της περεστρόικα σ’ όλο τον κόσμο υπογραμμίζουν με το δικό τους τρόπο ότι η μοναδική εναλλακτική λύση στην κοινωνία της εκμετάλλευσης , στην ανεργία εκατομμυρίων ανθρώπων, την αποξένωση και την εξαθλίωση που οδηγεί στις «κοινωνίες των δύο τρίτων», στην οικολογική καταστροφή και στη νεοαποικιοκρατική καταλήστευση των αναπτυσσόμενων χωρών, αποτελεί η σοσιαλιστική κοινωνία, η κοινωνία των «ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών» που αυτοδιαχειρίζονται το παρόν και το μέλλον τους. Είναι αυτή η κοινωνία, που έχει πραγματικά στο κέντρο της τον άνθρωπο και τις ανάγκες του, που ξεφεύγει από τη λογική του τυφλού κυνηγητού του κέρδους και από κάθε αυταρχική γραφειοκρατική καταπιεστική λογική.
Δεν είναι καθόλου τυχαίο που οι μεγάλες αυτές ιδέες, στην τελευταία δεκαετία του αιώνα, έχουν πατρίδα τους την πρώτη χώρα του σοσιαλισμού, τη Σοβιετική Ενωση. Εκείνοι που βιάστηκαν να διακηρύξουν, όπως και τόσες άλλες φορές στο παρελθόν, ότι ο σοσιαλισμός «έφαγε τα ψωμιά του», θά δυσκολευτούν να εξηγήσουν γιατί ο αιώνας μας που άνοιξε με τη μεγαλύτερη κοινωνική επανάσταση στην ιστορία της ανθρωπότητας, κλείνει με ριζικές αλλαγές και ανατροπές που, έτσι ή αλλιώς, συνδέονται με την ειρήνη, τη δημοκρατία και το σοσιαλισμό. Κανείς δεν θα μπορέσει βάσιμα ν' αμφισβητήσει ότι το κίνημα για την κοινωνική και πολιτική απελευθέρωση των εργαζομένων, με όλο το μεγαλείο και τις τραγωδίες του, τις καταχτήσεις και τις περιπέτειές του, αποτελεί πηγή έμπνευσης νέων ιδεών και ελπίδων, τον κινητήρα για ό,τι δημοκρατικότερο, προοδευτικότερο και πιο ανθρώπινο αναπτύσσεται στην εποχή μας.
2. Στο κέντρο της παγκόσμιας προσοχής βρίσκονται οι ραγδαίες εξελίξεις που σημειώνονται στις σοσιαλιστικές χώρες. Σε τελευταία ανάλυση, οι εξελίξεις αυτές, που εμφανίζονται με ποικιλία μορφών σε κάθε χώρα, εκφράζουν την ανοιχτή, οξεία κρίση ενός συγκεκριμένου τύπου ανάπτυξης των κοινωνιών αυτών, την ανατροπή των διοικητικών, γραφειοκρατικών τους γνωρισμάτων και το άνοιγμα, μέσα από συγκρούσεις, του δρόμου για μια δημοκρατική αναγέννηση του σοσιαλισμού και το πέρασμά του σ’ ένα νέο, ανώτερο στάδιο, που ανταποκρίνεται στην ανθρωπιστική του ουσία.
Ο συγκεκριμένος τρόπος πρακτικής οικοδόμησης του σοσιαλισμού χρειάστηκε να προχωρήσει μέσα από εντελώς άγνωστους δρόμους. Κι είναι φανερό πως πρέπει να γίνει μια βαθύτερη μελέτη για τις αδύνατες πλευρές και τις λαθεμένες αντιλήψεις που σημάδεψαν αυτό το «μοντέλο» σοσιαλιστικής ανάπτυξης, στην αφετηρία του και στην παραπέρα πορεία του. Ανεξάρτητα, όμως, απ' αυτό, ο συγκεκριμένος αυτός τύπος ανάπτυξης, που οικοδομήθηκε σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, παρά τις στρεβλώσεις του, έδοσε πολλά. Εβγαλε γρήγορα μερικές χώρες από την καθυστέρηση, πρόσφερε γενικά σημαντικές κατακτήσεις στους εργαζόμενους. Αναχαίτισε τον ιμπεριαλισμό, διασφάλισε την. ειρήνη, στήριξε τα απελευθερωτικά κινήματα των λαών. Είχε θετικό αντίκτυπο για τις δημοκρατικές και κοινωνικές καταχτήσεις των εργαζομένων στις καπιταλιστικές χώρες.
Ο τύπος όμως αυτός, πέρα από τις παραμορφώσεις και στρεβλώσεις του, έδειξε, εδώ και χρόνια, τα όριά του, εξαντλήθηκε και μπήκε σε βαθιά κρίση.
Η κρίση εκδηλώνεται με σοβαρές καθυστερήσεις στους ρυθμούς ανάπτυξης, στο επίπεδο της παραγωγικότητας της εργασίας, της παραγωγικής και τεχνολογικής δομής, της ποιότητας των προϊόντων, στο βιοτικό επίπεδο, στην αντιμετώπιση των κοινωνικών αναγκών, στην έκρηξη των εθνικών αντιθέσεων, στα φαινόμενα της αποξένωσης που αναπτύσσονται στην κοινωνία, στη γραφειοκρατική απόσπαση των κρατικών και κομματικών ηγεσιών από τους εργαζόμενους.
Ο συγκεκριμένος αυτός τύπος ανάπτυξης σημαδεύτηκε από το χαμηλό επίπεδο αφετηρίας των περισσότερων απ' αυτές τις χώρες, από τις συνθήκες περικύκλωσης και πολεμικών καταστροφών και, στη συνέχεια, από τις συνέπειες του ψυχρού πολέμου. Επίσης, σ' ορισμένες απ' αυτές τις χώρες η συγκεκριμένη πορεία τους έχει σχέση με τον τρόπο περάσματός τους στο σοσιαλισμό, τις ιδιότυπες συνθήκες που διαμόρφωσε η συντριβή των κατοχικών στρατευμάτων της ναζιστικής Γερμανίας από το σοβιετικό στρατό.
Πέρα, όμως, από τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες από τις οποίες ξεκίνησε και προχώρησε η οικοδόμηση του σοσιαλισμού σ' αυτές τις χώρες, η πορεία του επιβαρύνθηκε από λάθη, παραβιάσεις της δημοκρατικής σοσιαλιστικής νομιμότητας, εκτροπές και σοβαρές παραμορφώσεις γραφειοκρατικού – διοικητικού χαρακτήρα, στην άσκηση της εξουσίας και στη διεύθυνση της οικονομίας. Οι εκτροπές αυτές οφείλονται σ’ ένα σύνθετο πλέγμα υποκειμενικών και αντικειμενικών παραγόντων.
Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι οι περιορισμοί στη σοσιαλιστική δημοκρατία, που συνδέθηκαν με τις έκτακτες συνθήκες οικοδόμησης του σοσιαλισμού, όπως περικύκλωση, πολεμικές καταστάσεις, διατηρήθηκαν πέρα απ’ ό, τι μπορούσε να θεωρηθεί αρχικά αναγκαίο, και σ’ ορισμένες περιπτώσεις θεωρητικοποιήθηκαν. Διαμορφώθηκε, έτσι, ένα σύστημα δογματικών αντιλήψεων που υποβάθμιζε το δεσμό δημοκρατίας – σοσιαλισμού, ενσωμάτωνε ουτοπικές, διοικητικές και εξισωτικές απόψεις για την πορεία οικοδόμησης του σοσιαλισμού και ήταν έντονα απολογητικό για το συγκεκριμένο μοντέλο κοινωνικής ανάπτυξης των χωρών αυτών.
3. Στην ημερήσια διάταξη βρίσκεται σήμερα σ' αυτές τις χώρες η προώθηση ριζικών μεταρρυθμίσεων που θα εξασφαλίσουν την υπέρβαση του διοικητικού – γραφειοκρατικού συστήματος και το πέρασμα του σοσιαλισμού σε νέο στάδιο. Το πέρασμα αυτό πραγματοποιείται μέσα από μια μεταβατική κατάσταση γεμάτη συγκρούσεις, αντιθέσεις και διαφορετικές ροπές στην ανάπτυξη της κοινωνίας.
Η υλοποίηση των μεταρρυθμιστικών επιλογών, άμεσα από την κοινωνία δεν μπορεί να γίνει αυτόματα, όπως δείχνει η σοβιετική εμπειρία της περεστρόικα. Υπάρχουν ισχυρές δυνάμεις αδράνειας. Εκδηλώσεις παθητικότητας της κοινωνίας. Δυσκολίες προκαλεί το γεγονός ότι ο παλιός μηχανισμός όχι μόνο δεν αποδίδει, αλλά και παρεμβάλλει εμπόδια, ενώ ο νέος αργεί να οικοδομηθεί και ν' αποδόσει ανάλογα. Υπάρχουν συντεχνιακές και γραφειοκρατικές αντιστάσεις. Ερχονται επίσης στην επιφάνεια με απότομο τρόπο αντιθέσεις, – όπως οι εθνικές – που είχαν συμπιεστεί επί χρόνια και δεν είχαν έγκαιρα διευθετηθεί με δημοκρατικές μεθόδους. Εμφανίζονται επίσης δυσκολίες, είτε από συντηρητικού τύπου τάσεις που ουσιαστικά θέλουν να μείνουν τα πράγματα όπως έχουν, ή εξτρεμιστικού προσανατολισμού όσον αφορά την ταχύτητα και τη φύση των αλλαγών.
Η άρνηση των προηγούμενων ηγεσιών ορισμένων σοσιαλιστικών χωρών να προχωρήσουν στο δρόμο , των μεταρρυθμίσεων για την ανανέωση του σοσιαλισμού, η μη έγκαιρη και ολοκληρωμένη προώθηση των μεταρρυθμίσεων αυτών οδήγησε στη χειροτέρευση της κατάστασης, στη μεγαλύτερη απομάκρυνση των κρατικών και κομματικών οργάνων από την κοινωνία και στην απότομη και εκρηκτική εμφάνιση κοινωνικών αντιθέσεων.
Σε ορισμένες σοσιαλιστικές χώρες γίνεται όχι απλώς μια αποκατάσταση πιο ανοιχτής πολιτικής ζωής, αλλά κι ανάπτυξη μιας οξύτατης πολιτικής διαπάλης για την εξουσία και τον προσανατολισμό της κοινωνίας.
Είναι φανερό πως ορισμένες δυνάμεις του καπιταλιστικού κόσμου προσπαθούν να παρέμβουν σ' αυτές τις εξελίξεις και να τις επηρεάσουν προς όφελός τους. Το πρόβλημα προς τα πού θα εξελιχθεί τελικά η κατάσταση δεν είναι εκ των προτέρων λυμένο. Θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των δυνάμεων της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού ν’ αντιταχθούν σε προσπάθειες οπισθοδρόμησης και ν’ ανοίξουν το δρόμο για μια δημοκρατική αναγέννηση του σοσιαλισμού, που ανταποκρίνεται στην ανθρωπιστική του ουσία.
Η πιο ολοκληρωμένη σοσιαλιστική μεταρρύθμιση άρχισε στη Σοβιετική Ενωση με πρωτοβουλία του ΚΚΣΕ. Αγκαλιάζει το πολιτικό σύστημα, την οικονομία, τη λειτουργία του Κόμματος, το ιδεολογικό εποικοδόμημα, τη σφαίρα των ανθρώπινων σχέσεων και την εξωτερική πολιτική. Πρόκειται πράγματι, για επανάσταση στην επανάσταση, που οδηγεί στον εκδημοκρατισμό της σοβιετικής κοινωνίας, στο πέρασμά της στον εντατικό τύπο ανάπτυξης, στην πλήρη αξιοποίηση των επιτευγμάτων της επιστημονικοτεχνικής επανάστασης, στην ποιοτική βελτίωση των προϊόντων, στην ικανοποίηση των σύγχρονων κοινωνικών αναγκών των εργαζομένων και στην πιο αποφασιστική συμμετοχή της Σοβιετικής Ενωσης στο διεθνή καταμερισμό εργασίας. Η επιτυχία της περεστρόικα, το ξεπέρασμα των δυσκολιών και των αντιστάσεων που συναντά, θα κάνει ελκτικότερο το όραμα του σοσιαλισμού, θα ασκήσει γόνιμη επίδραση στην πορεία των άλλων σοσιαλιστικών χωρών, θα έχει θετικές επιπτώσεις στο κομμουνιστικό και αριστερό κίνημα σ’ όλο τον κόσμο.
Σε άλλες σοσιαλιστικές χώρες σημειώνεται μια ποικιλία εξελίξεων.
Στην Ουγγαρία, το κόμμα διασπάστηκε. Το ένα κομμάτι του μετέβαλε το χαρακτήρα του κόμματος, αν και δεν έχει αποσαφηνίσει πλήρως τους προγραμματικούς του προσανατολισμούς. Το άλλο φαίνεται, όπως δηλώνει, να εμμένει στα χαρακτηριστικά μαρξιστικού-λενινιστικού κόμματος. Το κύριο, πάντως, στην Ουγγαρία βρίσκεται στην ανάγκη, οι μεταρρυθμίσεις και το άνοιγμα στην ιδιωτική ιδιοκτησία να μην οδηγήσουν στο να χαθεί ο κυρίαρχος ρόλος της κοινωνικής ιδιοκτησίας.
Στην Πολωνία, το κόμμα υποχρεώθηκε από τα πράγματα σ' ένα συμβιβασμό με τις δυνάμεις της αντιπολίτευσης που εκφράστηκε στην κυβέρνηση Συνασπισμού. Η ελπίδα βρίσκεται στη δυνατότητα του κόμματος να διατηρήσει την ενότητά του και να κερδίζει προοπτικά την πρωτοβουλία. Ν' αποκαταστήσει δεσμούς εμπιστοσύνης με την κοινωνία, να ωθήσει σε διεργασίες και θετικές ανακατατάξεις στις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που θα στηρίζουν το σοσιαλιστικό προσανατολισμό της Πολωνίας και θα σέβονται τις συμμαχίες της.
Στη ΛΔ Γερμανίας και στην Τσεχοσλοβακία υπήρξε ένα ξέσπασμα των μαζών. Κάτω από την πίεσή τους πραγματοποιούνται ραγδαίες αλλαγές στην κομματική και κυβερνητική ηγεσία, ανοίγει η μεταρρυθμιστική διαδικασία και επανεμφανίζονται οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης. Στη ΛΔ Γερμανίας ασκείται πίεση για να ενδόσει, άμεσα ή έμμεσα, στην ιδέα «επανένωσης» των δυο γερμανικών κρατών, πράγμα που θα σημαίνει οπισθοδρόμηση της κατάστασης, κινδύνους αποσταθεροποίησης στην Ευρώπη.
Στη Βουλγαρία, στα πλαίσια των γενικότερων εξελίξεων, με πρωτοβουλία του κόμματος ανοίγει μια μεταρρυθμιστική διαδικασία.
Στη Ρουμανία ανατράπηκε με λαϊκή εξέγερση, στην οποία συμπαραστάθηκε ενεργά ο στρατός, ένας ηγέτης που οδήγησε σε ακραίες προσωπολατρικές, δικτατορικές μορφές το αυταρχικό γραφειοκρατικό σύστημα που οικοδόμησε και εξευτέλισε, αφού τη σφετερίστηκε, τη σοσιαλιστική εξουσία. Το ΚΚΕ, που πολλά χρόνια πριν δοκιμάστηκε από τις μεθόδους Τσαουσέσκου, τιμά τους νεκρούς του αγώνα του ρουμάνικου λαού, θύματα των πραιτωριανών του δικτάτορα και εύχεται η θυσία τους να ανοίξει το δρόμο για δημοκρατία και ελευθερία, για αποκατάσταση και ενίσχυση της σοσιαλιστικής πορείας της χώρας.
4. Το ΚΚΕ τάσσεται ανεπιφύλακτα υπέρ των μεταρρυθμίσεων που κυριαρχούνται από την ιδέα «περισσότερη δημοκρατία – περισσότερος σοσιαλισμός», υπέρ των μεταρρυθμίσεων που προωθούν:
α) Το χτύπημα των γραφειοκρατικών παραμορφώσεων και την προώθηση της αυτοδιεύθυνσης της κοινωνίας, την κατοχύρωση και διεύρυνση των ατομικών και συλλογικών ελευθεριών, τη διαφάνεια, τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, τη θεμελίωση πραγματικού «κράτους δικαίου».
β) Την κατάργηση του διοικητικού τρόπου διεύθυνσης της οικονομίας και την αποκατάσταση μιας σχεδιασμένης ρύθμισης της οικονομίας, που βασίζεται στους οικονομικούς νόμους, στη σοσιαλιστική χρήση των εμπορευματοχρηματικών σχέσεων, στα κίνητρα και την πρωτοβουλία των παραγωγών. Την αξιοποίηση της ρύθμισης της σοσιαλιστικής αγοράς, ώστε να έρθει σε αντιστοιχία η παραγωγή με τις ανάγκες των καταναλωτών, για τον εξορθολογισμό και το μέγιστο αποτέλεσμα της παραγωγικής διαδικασίας.
γ) Την ενίσχυση της κοινωνικοποίησης της κρατικής ιδιοκτησίας με την ανάπτυξη της αυτοδιεύθυνσης των εργαζομένων και το γενικότερο κοινωνικό έλεγχο. Την αποκατάσταση και αποφασιστική ενίσχυση του ρόλου των αυθεντικά σοσιαλιστικών, αυτοδιαχειριζόμενων συνεταιρισμών, που βασίζονται στα συμφέροντα των παραγωγών. Την αξιοποίηση της προσωπικής και οικογενειακής ιδιοκτησίας για τη συμπληρωματική αύξηση της παραγωγής και την εξυπηρέτηση των πολιτών. Τη ρύθμιση του ρόλου της ιδιωτικής ιδιοκτησίας που θ' αναπτύσσεται, -όπου και όταν είναι αναγκαία χωρίς να υποβαθμίζεται ο κυρίαρχος ρόλος της κοινωνικής ιδιοκτησίας.
Η υλοποίηση μεταρρυθμίσεων σ' αυτή την κατεύθυνση και η οικοδόμηση μιας δημοκρατικής σοσιαλιστικής κοινωνίας προβάλλουν ως ζωτική ανάγκη το διαχωρισμό των λειτουργιών των κομματικών και κρατικών οργάνων, ώστε τα κόμματα του σοσιαλισμού να ασκούν τον ηγετικό τους ρόλο ως κέντρα πολιτικής, ιδεολογικής καθοδήγησης και μέσα στα αιρετά όργανα της εξουσίας κι όχι άμεσα με την άσκηση διοικητικών και οικονομικών λειτουργιών, πράγμα που οδηγεί σε βαθιές στρεβλώσεις. Η απογραφειοκρατικοποίηση, η ανάπτυξη της εσωκομματικής δημοκρατίας, το βάθεμα των δεσμών με την κοινωνία, η διαμόρφωση της θεωρίας και πρακτικής του σοσιαλισμού στις σύγχρονες συνθήκες είναι συστατικά στοιχεία της ανανέωσης των κομμάτων αυτών.
Η εμφάνιση σε πολλές χώρες του σοσιαλισμού του ανοιχτού και ελεύθερου πολιτικού ανταγωνισμού υποχρεώνει τα κομμουνιστικά κόμματα σε εντελώς νέες συνθήκες να διεκδικούν και να κατοχυρώνουν τον πραγματικό τους ηγετικό ρόλο.
Το ΚΚΕ τάσσεται γενικότερα υπέρ των μεταρρυθμίσεων που προωθούν με την πάλη τους οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις του σοσιαλισμού, που διασφαλίζουν τη σταθερότητα στην Ευρώπη, παίρνουν υπόψη τους τις ανάγκες και τα συμφέροντα όλων των χωρών και δεν οδηγούν σε αποσταθεροποιητικές καταστάσεις, σε αμφισβήτηση των συνόρων και στην επάνοδο, σε τελευταία ανάλυση, σε ψυχροπολεμικές καταστάσεις. Αντίθετα, η μεταρρυθμιστική προσπάθεια πρέπει να ευνοεί την αμοιβαία ασφάλεια, τη διεθνή συνεργασία, τη σταδιακή υπέρβαση των δυο στρατιωτικών, συνασπισμών, την πορεία προς το «κοινό ευρωπαϊκό σπίτι»_-και την επίλυση των οικουμενικών προβλημάτων της ανθρωπότητας.
5. Οι μεταρρυθμίσεις στις σοσιαλιστικές χώρες και οι σύγχρονες αντιλήψεις για το σοσιαλισμό, συνοδεύονται και από μια επανεκτίμηση της ιστορίας τους και ειδικά ορισμένων σταθμών και γεγονότων. Γνώμη του ΚΚΕ είναι ότι αυτή η επανεκτίμηση πρέπει να γίνεται με νηφάλιο επιστημονικό τρόπο, με σεβασμό των μεθόδων της ιστορικής επιστήμης, με αίσθηση της συγκεκριμένης, κάθε φορά, ιστορικής κατάστασης.
Οι χώρες του συμφώνου της Βαρσοβίας επανεκτίμησαν τα γεγονότα του ’68 στην Τσεχοσλοβακία και καταδίκασαν την είσοδο των στρατευμάτων τους στη χώρα αυτή ως πράξη ασυμβίβαστη με τους κανόνες των σχέσεων μεταξύ κυρίαρχων κρατών. Η επανεκτίμηση αυτή βασίζεται στις σύγχρονες αντιλήψεις για την αμοιβαία ασφάλεια, για το σοσιαλισμό και τις σχέσεις των σοσιαλιστικών χωρών και στην παραδοχή ότι δεν αξιοποιήθηκαν μέχρι τέλος τα πολιτικά μέσα για την επίλυση της κρίσης.
Το ΚΚΕ είναι γνωστό ότι τάσσεται ενάντια στην «εξαγωγή της επανάστασης» και στις επεμβάσεις στις εσωτερικές εξελίξεις κυρίαρχων κρατών, καθώς και ενάντια στην «εξαγωγή αντεπανάστασης». Ξεκινώντας και από τη βασική του αυτή αντίληψη, θεωρεί λαθεμένη την τότε θέση της ηγεσίας του κόμματος. Βέβαια, η θέση εκείνη διαμορφώθηκε στο κλίμα του ψυχρού πολέμου. Βασίστηκε στις εκτιμήσεις των σοσιαλιστικών χωρών ότι υπάρχει από τις εξελίξεις στην Τσεχοσλοβακία άμεσος κίνδυνος για αποσταθεροποίηση της κατάστασης στην Ευρώπη. Επηρεάστηκε από τη γενικότερη στάση του κόμματος για συμπαράσταση στις σοσιαλιστικές χώρες στον οξύτατο ανταγωνισμό με τον καπιταλιστικό κόσμο, ανεξάρτητα από ερωτήματα ή επιφυλάξεις προς συγκεκριμένες ενέργειές τους.
6. Υπό το πρίσμα των νέων δεδομένων στο κομμουνιστικό και αριστερό κίνημα, το ΚΚΕ βγάζει νηφάλια συμπεράσματα από τις θετικές και αρνητικές του εμπειρίες. Θεωρεί ότι η διεθνιστική στάση αλληλεγγύης του προς τις σοσιαλιστικές χώρες σημαδεύτηκε, επί μακρό χρονικό διάστημα στην ιστορία του, από εξειδανικευτικές απόψεις και στάσεις, επομένως, σε τελευταία ανάλυση, μη αντικειμενικές. Γι' αυτό υπάρχουν μια σειρά αιτίες.
Καταρχήν, ήταν θέμα «ζωής και θανάτου» ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια μετά την Οχτωβριανή επανάσταση, αλλά και αργότερα στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, η ολόψυχη συμπαράσταση στο νεαρό κοινωνικό σύστημα απέναντι στις ιμπεριαλιστικές επιβουλές. Κι αυτό έβαζε αντικειμενικά σε δεύτερη μοίρα ή και παραμέριζε εντελώς την κριτική προσέγγιση της σοσιαλιστικής του πείρας. Αυτό διαμόρφωσε μια λίγο – πολύ μονιμότερη στάση.
Στις συγκεκριμένες επίσης ιστορικές συνθήκες του κινήματός μας (παρανομία, διώξεις κλπ.), η στάση απέναντι στη Σοβιετική Ενωση δεν ήταν απλώς έκφραση της διεθνιστικής θέσης των κομμουνιστών, αλλά υπεράσπισης της ίδιας της κομμουνιστικής ταυτότητας απέναντι σ' έναν αντίπαλο που ζητούσε πριν απ' όλα δηλώσεις «καταδίκης της Μόσχας». Στις συνθήκες αυτές, η στέρεη πεποίθηση ότι ο σοσιαλισμός για τον οποίο αγωνίζονται οι κομμουνιστές υπάρχει, έπαιρνε τις διαστάσεις της πίστης που στήριζε την αντοχή των αγωνιστών απέναντι στις δυσκολίες.
Η συγκεκριμένη αυτή στάση εξειδανίκευσης επηρεάστηκε και από τον τύπο των σχέσεων που είχαν καθιερωθεί για μια μεγάλη περίοδο γενικότερα ανάμεσα στα κομμουνιστικά κόμματα. Το κόμμα μας βασιζόταν για την εκτίμηση των εξελίξεων σε κάθε σοσιαλιστική χώρα, τουλάχιστον δημόσια, στις επίσημες θέσεις του κάθε κομμουνιστικού κόμματος.
Στην ανάπτυξη εξειδανικευτικών απόψεων συνέβαλε και η σχετική καθυστέρηση στην ανάπτυξη της θεωρητικής σκέψης του κινήματός μας για το σοσιαλισμό. Ωστόσο, το κόμμα μας κατέβαλε τα τελευταία χρόνια σοβαρές προσπάθειες για μια ρεαλιστικότερη προσέγγιση της κατάστασης των σοσιαλιστικών χωρών.
Στο 12ο Συνέδριό του τόνιζε ότι η προσέγγιση με τις σοσιαλιστικές χώρες πρέπει να γίνεται «όχι με εξωραϊσμούς, αλλά επιστημονικά, ρεαλιστικά, με βάση την αντικειμενική τους κατάσταση». Από τα έντυπα και το εκδοτικό του έδοσε έγκαιρα σημαντική πληροφόρηση και μια σειρά εργασίες για τα προ- βλήματα και τις στρεβλώσεις της σοσιαλιστικής ανάπτυξης, για την ανάγκη των μεταρρυθμίσεων και συμπαραστάθηκε ειλικρινά και αποφασιστικά στην περεστρόικα.
Πρέπει να είναι καθαρό ότι το ΚΚΕ ήταν αλληλέγγυο στο σοσιαλισμό και όχι απλώς στις κάθε φορά ηγεσίες του και σε επιμέρους ενέργειές τους. Φυσικά στην περίοδο της προσωπολατρίας και μέσα στο γενικότερο κλίμα που διαμορφώθηκε αναπτύχθηκαν φαινόμενα άκριτης υποστήριξης. Ωστόσο πολλά χρόνια τώρα το κόμμα μας δεν υποστήριζε άκριτα τις απόψεις ή τις ενέργειες των ηγεσιών αυτών και στις ιδιαίτερες συναντήσεις του με τα άλλα κόμματα διατύπωνε τις γνώμες του. Φυσικά, το γεγονός ότι δεν δημοσιοποιούνταν οι ιδιαίτερες απόψεις, κρίσεις ή διαφωνίες του, δημιούργησε τη λαθεμένη εντύπωση στην κοινή γνώμη της ταύτισής του με όσα συνέβαιναν, «καλά» ή «κακά» στις σοσιαλιστικές χώρες.
Το ΚΚΕ, σταθερό στις διεθνιστικές του παραδόσεις, για τις οποίες είναι υπερήφανο, θα βρίσκεται μαχητικά αλληλέγγυο σε κάθε χώρα, κόμμα, κίνημα που αγωνίζεται για τη δημοκρατία, την κοινωνική πρόοδο, το σοσιαλισμό. Ταυτόχρονα, όμως, θα ενισχύσει την αυτοτελή επεξεργασία των θέσεών του για τα διεθνή ζητήματα, θα βγάζει τα δικά του ιδιαίτερα συμπεράσματα, θα διατυπώνει, όταν κρίνει, και δημόσια, τις εκτιμήσεις του με τρόπο φυσικά που να σέβεται την αυτοτέλεια κάθε κόμματος και να συμβάλει στην ανάπτυξη των αγώνων των λαών για ειρήνη, δημοκρατία, σοσιαλισμό.
Το ΚΚΕ υπογραμμίζει ότι θα πέσουν στο κενό οι προσπάθειες των αστικών δυνάμεων να πλήξουν το κόμμα μας με αφορμή τις εξελίξεις στις σοσιαλιστικές χώρες. Είναι γνωστή στη χώρα μας η ιστορία κάθε πολιτικής δύναμης ειδικά στα θέματα της δημοκρατίας. Είναι γνωστό ότι οι αγωνιστές του κόμματος και της Αριστεράς υπήρξαν μάρτυρες στον αγώνα του λαού για την ελευθερία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την πρόοδο.
7. Το ΚΚΕ, παίρνοντας υπόψη του κριτικά τις εμπειρίες – παλιές και νέες – θα καταβάλει κάθε προσπάθεια για να συμβάλει, στο μέτρο των δυνάμεών του, στη νέα ποιοτική ανάπτυξη της επιστημονικής του θεωρίας και ειδικότερα της σύγχρονης θεωρίας για το σοσιαλισμό. Ειδικότερα θα επεξεργαστεί τη στρατηγική του για τη μετάβαση στο σοσιαλισμό και την οικοδόμησή του στις συγκεκριμένες συνθήκες της χώρας μας και της εποχής μας.
Το κόμμα μας άμεσα πρέπει να φέρε στο κέντρο της προσοχής της κοινής γνώμης τις θέσεις του για τον ακατάλυτο δεσμό δημοκρατίας – σοσιαλισμού. Να προβάλει τη θέση του 12ου Συνέδριου ότι οι δημοκρατικές ελευθερίες δεν αποτελούν μόνο «μέσο πάλης» για το σοσιαλισμό, αλλά και «συστατικό» του στοιχείο. Να προβάλει τη θεμελιακή θέση ότι η «δημοκρατία είναι σκοπός και μέσο του σοσιαλισμού» Να επεξεργαστεί σε βάθος και πιο συγκεκριμένα τις θέσεις του για τις ατομικές και συλλογικές ελευθερίες, την ελεύθερη έκφραση των ιδεών, το δεσμό άμεσης και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, τη θεμελίωση κράτους δικαίου και γενικότερα τη θεμελίωση στο σοσιαλισμό ενός συστήματος πολιτικής και κοινωνικής δημοκρατίας, ανοιχτής πολιτικής ζωής και γενικευμένης αυτοδιεύθυνσης των πολιτών. Να εξηγήσει ότι αγωνίζεται για την όσο είναι δυνατό στις σημερινές συνθήκες, πιο ελεύθερη, ανοιχτή, ισότιμη, πολυκομματική αντιπαράθεση. Και θα βασιστεί σ' αυτήν, μαζί και στο λαϊκό κίνημα, για να κερδηθεί η πλειοψηφία του λαού, στο δρόμο της αλλαγής με κατεύθυνση το σοσιαλισμό.
Το ΚΚΕ προσεγγίζει το θέμα της κοινωνικής αλλαγής μέσα από ισότιμες κοινωνικές και πολιτικές συμμαχίες, και βέβαια – όπως έχει διακηρύξει πολλές φορές – δεν επιδιώκει το μονοπώλιο της εξουσίας, ούτε πιστεύει στη διοικητική και βίαιη κατάργηση των αντίπαλων κομμάτων.
Το κόμμα μας είναι ανάγκη να διατυπώσει συγκεκριμένα τις δημοκρατικές εγγυήσεις για την αποτροπή της γραφειοκρατικοποίησης, της καταχρηστικής άσκησης της εξουσίας και της παραβίασης της δημοκρατικής νομιμότητας.
Σοβαρή θεωρητική και προγραμματική εργασία απαιτείται για τις μορφές της κοινωνικής ιδιοκτησίας και για όλους τους τύπους της ιδιοκτησίας σε μια σοσιαλιστική κοινωνία. Για τη διαμόρφωση μιας σύγχρονης σοσιαλιστικής σκέψης, απαλλαγμένης από βουλησιαρχικές και διοικητικές αντιλήψεις, βασισμένης στους νόμους της οικονομίας, και της κοινωνίας, στη δομή των κοινωνικών συμφερόντων και στην πρωτοβουλία και επιχειρηματικότητα των παραγωγών.
Σοβαρά διδάγματα θα αντλήσει το κόμμα μας για τη λειτουργία του, την ανάπτυξη της εσωκομματικής του δημοκρατίας, την αποτροπή γραφειοκρατικών – διοικητικών στρεβλώσεων, την ιδεολογική και πνευματική του ζωή, την ποιότητα των σχέσεών του με τους εργαζόμενους και γενικότερα με την κοινωνία.
8. Το ΚΚΕ πρέπει να περάσει σε μια επίθεση στα θέματα του σοσιαλισμού, να πάρει πρωτοβουλίες για την ενημέρωση των εργαζομένων. ; Ν' απαντήσει στις θεωρίες που εμφανίζουν τις σοσιαλιστικές μεταρρυθμίσεις ως σύγκλιση με τον καπιταλισμό, κάνοντας την ιδεολογική λαθροχειρία να ταυτίζουν γενικά τη «δημοκρατία» ή την «αγορά» με τον καπιταλισμό.
Ιδιαίτερα αυτή την περίοδο, με αφορμή τις εξελίξεις στις σοσιαλιστικές χώρες, όλα τα μέσα μαζικής ενημέρωσης της αστικής τάξης, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, επιδιώκουν, σ' όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη μας, να αμαυρώσουν τις αξίες του σοσιαλισμού. Βιάζονται να θριαμβολογήσουν για τη δήθεν χρεοκοπία του να ταυτίσουν την κρίση του συγκεκριμένου μοντέλου του σοσιαλισμού με τη χρεοκοπία γενικά του σοσιαλισμού. Να περάσουν σ’ όλο τον κόσμο το δικό τους μήνυμα πως το μόνο δίκαιο και σωστό σύστημα είναι ο καπιταλισμός. Προσπαθούν να ξεριζώσουν από τη συνείδηση των μαζών την πεποίθηση πως ο καπιταλισμός μπορεί να ξεπεραστεί και ν' αντικατασταθεί από μια κοινωνία που να εμπνέεται από τα ιδανικά του σοσιαλισμού.
Το φαινόμενο δεν είναι φυσικά καινούργιο. Από τότε που η επανάσταση του Οχτώβρη απόσπασε από την κυριαρχία του καπιταλισμού το πρώτο κράτος, την τότε τσαρική Ρωσία, το κεφάλαιο δεν έπαψε ούτε μια στιγμή, αξιοποιώντας κάθε ευκαιρία που του παρουσιαζόταν, να συκοφαντεί και να δυσφημίζει την ιδέα του σοσιαλισμού στους λαούς όλου του κόσμου, να καλλιεργεί με επιμονή την άποψη πως στις χώρες όπου οι λαοί παλεύουν για την οικοδόμησή του δεν υπάρχει καμιά προοπτική ανάπτυξης.
Η αλήθεια όμως είναι τελείως διαφορετική.
Κάτω από την ώθηση του κινήματος για το σοσιαλισμό, η εργατική τάξη, γενικότερα οι εργαζόμενοι, είχαν μεγάλες καταχτήσεις στον οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και πολιτιστικό τομέα.
Οι κοινωνικές επαναστάσεις στην τσαρική Ρωσία, στην Κίνα, στην Κούβα, η κατάρρευση του αποικιακού συστήματος, η γέννηση δεκάδων νέων κρατών που βγήκαν για πρώτη φορά στο προσκήνιο της ιστορίας, άλλαξαν τη γενική κατάσταση στον κόσμο, ανάτρεψαν τους συσχετισμούς σε παγκόσμια κλίμακα, δημιούργησαν τις νέες αρχές που ισχύουν σήμερα στις διεθνείς σχέσεις.
Χάρη στις επίμονες προσπάθειες των σοσιαλιστικών χωρών, ιδιαίτερα της Σοβιετικής Ενωσης, επιτεύχθηκε η διασφάλιση της ειρήνης στον πλανήτη μας και δημιουργήθηκαν σήμερα ελπιδοφόρες συνθήκες για τη δημιουργία ενός κόσμου απαλλαγμένου από το φάσμα του πολέμου, ενός κόσμου με σταθερή και διαρκή ειρήνη.
Η πάλη για τις ιδέες του σοσιαλισμού, η δημιουργία του σοσιαλιστικού συστήματος επηρέασαν τους καπιταλιστικούς μηχανισμούς, τόσο στην οικονομική πολιτική, όσο και στην ίδια την οργάνωση του αστικού κράτους. Οι εργαζόμενοι στις χώρες του κεφαλαίου με την πάλη τους, έχοντας ζωντανό το παράδειγμα των συναδέλφων τους στις χώρες που αποσπάστηκαν από την κυριαρχία του, διεκδικούν και καταχτούν σημαντικές θέσεις. Ούτε ο νεοφιλελευθερισμός, ούτε το λεγόμενο «κράτος πρόνοιας» είναι σε θέση να δόσουν απάντηση στα σύγχρονα προβλήματα που γεννάει η εποχή μας.
Η επιστημονική και τεχνολογική επανάσταση οξύνει τις παλιές αντιθέσεις του καπιταλισμού. Ο εκσυγχρονισμός του γίνεται με το βάθεμα των κοινωνικών αντιθέσεων, με δημιουργία νέων εκατομμυρίων ανέργων. Κοντά στα παραδοσιακά γκέτο των απόκληρων στην Αμερική, στην Αγγλία και αλλού, προστίθενται νέες στρατιές εκατομμυρίων πολιτών που δεν έχουν τα στοιχειώδη για να ζήσουν. Διευρύνεται στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες ο αριθμός των ανθρώπων που, όπως δείχνουν τα επίσημα στοιχεία, ζουν κάτω από το επίπεδο φτώχειας. Ο καπιταλισμός με τη νεοαποικιοκρατική καταλήστευση των αναπτυσσόμενων χωρών είναι ο κύριος υπεύθυνος για την εξαθλίωση, την πείνα και τα εκρηκτικά προβλήματα αυτών των χωρών.
Ο καπιταλισμός δεν μπορεί να ξεφύγει από τις αντιθέσεις του. Αν δεν παρέμβουν δυναμικά η Αριστερά και το μαζικό λαϊκό κίνημα, για να προωθήσουν βαθιές αλλαγές, βαθιούς μετασχηματισμούς, θα εξακολουθήσει να προκαλεί ζημιές για τον άνθρωπο, για την κοινωνία. Η πάλη επομένως για το σοσιαλισμό όχι μόνο έχει αξία και σήμερα, αλλά γίνεται ακόμα πιο πολύ αναγκαία.
Σήμερα η περεστρόικα εμπνέει τους εργαζόμενους, αποτελεί το μήνυμα των καιρών, δίνει νέα επικαιρότητα στο σοσιαλισμό. Αναδεικνύεται η διαφορετική φύση των απαντήσεων που δίνει, ο σοσιαλισμός από τη μια και ο καπιταλισμός από την άλλη, στα προβλήματα των εργαζομένων και της εποχής μας. Τελικά, το όραμα της ειρήνης, της δημοκρατίας, του σοσιαλισμού θα μπαίνει πιο αποφασιστικά στην ημερήσια διάταξη στο κατώφλι του 21ου αιώνα.
Γενάρης 1990 Η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ
Η ¨ΠΕΡΕΣΤΡΟΙΚΑ¨άνοιξε του ασκούς του Αιόλου στο διεθνές κομμουνιστικό και εργατικό κίνημα μετά το 1986. Σημαίνει ¨οικονομία της αγοράς¨.